ستاره شناسی،نجوم شناسی
راه های قبله یابی
9- تعیین جهت قبله از نشانهها
از دیرباز فقهای اسلام - اعم از شیعه و سنی - تاکنون از نشانههای وارده در آیات، احادیث و نصوص دینی - هنگام عدم دسترسی به علم قطعی - بهره جسته و در این راستا علامتهایی را خاطرنشان ساختهاند، از میان دانشمندان شیعه شیخ طوسی در مبسوط، محقق حلی در شرایع، علامه حلی در کتب فقهی خویش، نجفی به تفصیل در جواهر الکلام و در پی او سید طباطبایی در کتاب گرانسنگ عروة الوثقی به شرح و بیان قبلهیابی از طریق علامات پرداختهاند، ما در اینجا به گزیدهی سخن آنان بسنده خواهیم کرد.
1- ستارهی جدی:
برای دستیابی تقریبی به قبله، از این ستاره در برخی روایات نام به میان آمده است، این ستاره برای اهالی و ساکنان اوساط عراق چون کوفه، نجف و بغداد پشت شانهی راست قرار میگیرد، احتیاط آن است که در نهایت ارتفاع یا انخفاض باشد، زیرا در این دو حالت در راستای دایرهی نصفالنهار محل قرار گرفته است. دلیل آن، مؤثقهی محمد بن مسلم از امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) است.
«قال سألته عن القبلة فقال ضع الجدی قفاک و صل» از امام(ع) از سمت قبله پرسش کردم، فرمود: ستارهی جدی را پشت گردن خود قرار ده و نماز بخوان، و با توجه به این که راوی، عراقی بوده است در حدیث نیست که او از قبلهی کدام ناحیهی عراق پرسش به عمل آورده است.
و در مرسلهی فقیه آمده است: «قال رجل للصادق(ع) انی اکون من السّفر و لا اهتدی الی القبلة باللّیل، فقال: أتعرف الکوکب الذی یقال له جدی؟ قلت نعم، قال(ع): اجعله علی یمینک و اذا کنت فی طریق الحج فاجعله بین کتفیک» مردی به امام صادق(ع) عرض میکند من در سفرم و در شب، قبله را نمیدانم، فرمود: آیا ستارهای که به او جدی گفته میشود میشناسی؟ گفتم آری، فرمود: به جانب راست خود قرارش ده، و هر گاه در راه حج باشی میان دو شانهات قرار ده، و در تفسیر عیاشی آمده سکونی، از امام جعفر صادق(ع) نقل کرده است: «قال رسول الله(ص) «وَبِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ» (نمل/16) قال: هو الجدی لانه نجم لا یزول و علیه بناء القبله و به یهتدی اهل البر و نحوه خبره الاخر» پیامبر(ص) دربارهی آیهی «به وسیلهی ستاره، ایشان راهنمایی میشوند» فرمود مراد از نجم همان ستارهی جدی است، زیرا آن ستارهای است که همیشه در آسمان است و اساس قبله بر آن استوار است و به وسیلهی آن اهل خشکی و دریا راهنمایی میشوند.
شایان توجه است که اطلاق این روایات قابل عمل نیست و نمیتوانند برای هر افقی نشانه و راهگشا باشند، بلکه تنها شامل شهرها و نقاطی میشوند که با قواعد علمی همخوانی داشته باشند، البته پاسخهای پیشوایان (علیهم السلام) در احادیث یاد شده بر پایهی قرائنی استوار بوده که در روایات ذکر نشده است. بر این اساس، روایات یاد شده تنها برای نقاط معیّن و محدودی از کرهی زمین نشانهی قبله است و برای اوساط عراق نیز تقریبی است، و در این زمان از جدولهای تدوین شده در طول و عرض بلاد و انحراف آنها از قبله نباید غفلت ورزید.
ستارهی جدی برای ساکنان بصره و سایر بلاد شرقی پشت گوش راست قرار میگیرد و برای موصل و شهرهای غربی قرار گرفتن میان دو کتف علامت قبله است.
لازم به ذکر است که انحراف بصره طبق جدول، حدود 40 درجه است که با علامت یاد شده تقریباً نزدیک است. ولی انحراف موصل از جنوب غربی حدود 12 درجه است که با علامت یاد شده (قرار گرفتن جدی وسط پشت) اختلاف چشمگیر دارد.
علامت برای اهل شام آن است که جُدی را پشت شانه چپ قرار دهند.
و اهالی عدن (در یمن) جُدی را میان دو چشم قرار میدهند و در صنعاء (یمن) بر گوش راست قرار میگیرد، و برای حبشه و نوبه بر گونهی چپ میباشد.
لیکن علامت ذکر شده برای شام تقریبی است ولی به واقع نزدیک است، زیرا انحراف قبلهی شام 15 درجه به سمت جنوب شرقی است اما علامتی که برای عدن ذکر کردهاند اقتضا دارد قبلهی عدن نقطهی شمال باشد، حال آن که قبلهی عدن حدود 30 درجه به سمت شمال غربی منحرف است، چنان که انحراف قبلهی صنعاء نیز حدود 29 درجهی غربی است و با نشانهی یاد شده هماهنگ نخواهد بود.
2- ستارهی سهیل:
فقهاء سهیل را عکس جدی دانستهاند، یعنی در شهرهای یاد شده باید با نشانههای آنها 18 درجه تقابل داشته باشد.
3- خورشید:
هر گاه آفتاب از برابر بینی گذشت و مقابل ابروی راست قرار گیرد نشانهی قبلهی اهل عراق است در صورتی که روبروی نقطهی جنوب ایستاده باشند.
4- ساکنان شمال عراق چون موصل و حومه، مغرب را برطرف راست و مشرق را بر سمت چپ و ستارهی جدی را میان گردهی خود قرار میدهند.
5- ابوالفضل، شاذان بن جبرئیل قمی(ره) گفته است: ستارهی «ثریا» و «عیوق» برای اهالی مغرب نشانهی قبله است، بدین سان که ثریا را هنگام طلوع بر طرف راست و عیوق را بر طرف چپ قرار دهند.
6- محراب معصوم:
اگر علم حاصل شود که معصوم(ع) بدون انحراف به چپ یا به راست در محرابی نماز گذارده است قطعاً جهت قبله را نشان خواهـد داد (وگرنه موجب گمان خواهد بود) مانند محراب پیامبر(ص) در مدینهی منوره کــه دربارهی آن فرمود: «محرابی علی المیزاب» محراب من روبروی میزاب خانهی کعبه است، این محراب تاکنون تغییری نکرده و به عنوان یک معجزهی جاویدان نشان دهندهی آن است که دین او برخاسته از جهانی است فراسوی جهان ماده و اثر.
7- قبر معصوم:
اگر دانسته شود که قبر معصوم از وضع اول تغییر نکرده است سبب علم، به جهت قبله خواهد بود، وگرنه موجب گمان به جهت است.
8- قبلهی شهر مسلمان:
در شهر مسلماننشین نشانههایی چون محراب مسجد، قبور آنان و نماز آنان میتواند علامت جهت قبله باشد - تنها وقتی از اعتبار ساقط است که انسان علم به اشتباه آنها داشته باشد، بلکه سیره و روش عملی و اجماع قطعی کاشف از اعتبار آنها است.
9- قواعد علم هیئت:
و سخن اهل خبرهی این فن نیز راهگشای سمت قبله است.
دانشمندان اهل سنت نیز بسیاری از علامتهای یاد شده را در کتب فقهی خود پژوهش و ذکر کرده که ما در اینجا به یکی از آنان اشاره خواهیم داشت:
«جزیری» در کتاب «الفقه علی المذاهب الاربعه» با اعتقاد به این که شریعت اسلام با هر دانشی که به سود جامعهی اسلامی باشد (در رابطه با عبادات یا معاملات) ارتباط واقعی برقرار کرده است جهتیابی را مورد کاوش قرار داده، آنگاه گفته است:
قطب، عبارت است از ستارهی کوچکی در بناتالنعش صغری، و به واسطهی آن راهنمایی میشوند.
اهالی مصر، اسیوط، فوت، رشید، دمیاط، اسکندریه، تونس و اندلس، این ستاره را جهت نماز پشت گوش چپ میگذارند.
نمازگزاران عراق، و ماوراء النهر، این کوکب را پشت گوش راست خود قرار میدهند.
در مدینه، قدس، غزه، بعلبک و طرسوس، جدی را مایل به کتف چپ مینهند.
در جزیره، ارمنیه، موصل و اطراف، جدی را بر فقرات پشت میگذارند.
در بغداد، کوفه، خوارزم، ری و حلوان آن را بر گونهی راست مینهند.
در بصره، اصفهان، فارس و کرمان جدی را فوق گوش راست میگذارند.
در طائف، عرفات، مزدلفه و منی بر شانهی راست قرارش میدهند.
در یمن، ستارهی جدی روبرو مایل به طرف چپ قرار میگیرد.
در شام، پشت سر، و به طرف چپ باید مایل باشد و در نجران نمازگزاران ستارهی جدی را پشت سر میگذارند.
لیکن یادآوری دو نکته در کلام جزیری شایان ذکر است:
اول: قطب، ستارهی جدی نیست و ستارهی جدی هم قطب نیست.
دوم: نشانههای مذکور همه تقریبی است و امروزه نمیتوان به آنها تکیه کرد.
برچسبها: نجوم, ستاره, نجوم شناسی, ستاره شناسی
