ستاره شناسی،نجوم شناسی

راه های قبله یابی

سخنان فقها در قبله‌یابی

اقوال فقهاء پیرامون قبله برای شهرهای نزدیک و دور به این شرح است: 
1- قبله عبارت از خود کعبه است برای افرادی که آن را مشاهده می‌کنند و یا در حکم مشاهده هستند و جهت کعبه است برای کسانی که از آن فاصله دارند. 
این نظر با موازین علمی کاملاً موافق است و حق سخن همین است زیرا برای فاصله‌های دور، عین کعبه قبله بودن بسیار مشکل بلکه محال می‌نماید گر چه قبله عین کعبه است مطلقاً چه دور و چه نزدیک. 
2- قبله عبارت از خود کعبه است برای مسجدالحرام و مسجدالحرام قبله است برای اهل حرم، و حرم قبله است برای همه‌ی دنیا. 
این قول را شیخ طوسی در دو کتاب خلاف و مبسوط، صدوق در من لایحضره الفقیه، محقق اول در شرایع، هم‌چنین مفید، سلار، ابن براج و ابن حمزه این قول را پذیرفته، و شهید اول در ذکری و شهید ثانی در روضه و مسالک آن را به اکثر اصحاب نسبت داده‌اند. 
این گروه به چند دلیل تمسک جسته‌اند: 
اول: اجماع 
دوم: به روایت بشیر بن حفص، «قال سمعت جعفر بن محمد(ع) یقول: البیت قبلة لاهل المسجد، والمسجد قبلة لاهل الحرم والحرم قبلة للناس جمیعاً» 
و به روایت دیگر از عبدالله بن عبدالرحمن: «قال: قال رسول الله(ص) الکعبة قبلة لأهل المسجد و المسجد قبلة لأهل الحرام والحرام قبلة لأهل الافاق». 
ولی این قول از چند جهت مورد خدشه و مناقشه قرار گرفته است از جمله: 
اولاً: اجماع مزبور مخالف‌های فراوان دارد، علامه در معتبر نوشته است: چنین اجماعی برای ما ثابت نیست و بسیاری از بزرگان دانشمندان با آن مخالف می‌باشند. 
ثانیاً: دو روایت نگاشته شده یکی ضعیف و دیگری ضعیف و مرسل است. 
ثالثاً: بر فرض که هر دو روایت صحیح هم به حساب آیند، برای شهرهای دور، کعبه، مسجدالحرام، و حرم همه به منزله‌ی یک نقطه به شمار می‌روند و جایی برای تفصیل مزبور باقی نخواهد ماند. 
رابعاً: همه‌ی اهل عالم - حتی یهود و نصاری - می‌دانند که قبله‌ی اسلام کعبه‌ی معظمه است نه مسجدالحرام و نه حرم، چنان که از آیه‌ی «جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیَاماً لِّلنَّاسِ» نیز همین مطلب به دست مــی‌آید پیامبر اکرم(ص) نیز در برابر مشرکان فرمود: چون حق تعالی به ما فرمان داد با روی آوردن به کعبه او را پرستش کنیم از دستور او پیروی کردیم «فلما امرنا ان نعبده بالتوجه إلی الکعبة اطعنا...». 
3- «جهت کعبه» قبله است برای نزدیک و دور. 
4- عین کعبه، قبله‌ی همه‌ی اهل زمین است چه نزدیک و چه دور. 
برخی از شافعیان این قول را اختیار کرده و از شیعیان سید طباطبایی صاحب کتاب عروة الوثقی نیز اختیار کرده و گفته است: «یجب استقبال عینها (ای الکعبة) لا المسجد او الحرم و لو للبعید، و لا یعتبر اتصال الخط من موقف کل مصل بها، بل المحاذاة العرفیة کافیة، غایة الامر ان المحاذاة تتسع مع البُعد و کلما ازاداد بعد ازدادت سعة المحاذاة کما یعلم ذلک بملاحظة الاجرام البعیدة کالأنجم و نحوها» یعنی استقبال عین کعبه واجب است - نه استقبال مسجدالحرام و نه حرم - گر چه از مکه هم دور باشند از سوی دیگر لازم نیست خط موهوم از جایگاه نمازگزار به عین کعبه برسد، بلکه محاذات و برابر کعبه قرار داشتن عرفی، کافی است چرا که هر چه فاصله از مکه زیادتر گردد گستره‌ی محاذات هم زیادتر می‌گردد، چنان که این امر، با مشاهده‌ی اجرام دور همچون ستارگان و مانند آن دانسته می‌شود. 
برخی از فقها بر کلام و فتوای سید (در فراز بالا) حاشیه نوشته‌اند که ما از میان آن‌ها حاشیه‌ی امام خمینی(ره) را بررسی می‌کنیم، وی نوشته است: «گر چه استقبال عین کعبه واجب است چه دور و چه نزدیک، ولی هنگامی که نمازگزار از مکه‌ی معظمه به مقداری چشمگیر دور شود استقبال عین کعبه از استقبال مسجدالحرام عرفاً و حساً انفکاک ندارد، و وقتی فاصله بسیار دور شود استقبال کعبه و مسجدالحرام از استقبال حرم عرفاً و حساً جدا نیست. 
و شاید اهالی عراق و ایران به هنگام استقبال مکه‌ی معظمه، عرفاً با همه‌ی سرزمین حجاز روبرو باشند آیا نمی‌بینی وقتی روبروی خورشید باشیم روبروی همه‌ی جرم آن قرار گرفته‌ایم؟ با این که زمین در مقابل خورشید اندازه‌ی محسوسی ندارد، و این به خاطر فاصله‌ی زیاد خورشید است. زیرا هر چه اشیاء دورتر گردند در دید انسان کوچکی آن‌ها بیشتر می‌شود و هر چه زاویه‌ی پدید آمده از خروج شعاع چشم - بر مرئی یا نوری که بر چشم وارد می‌شود - حاده‌تر و تیزتر گردد شیء مرئی کوچک‌تر گشته، و هر چه زاویه منفرجه‌تر گردد شیء مرئی بزرگ‌تر می‌شود ... و شکی نیست که با زیاد شدن فاصله، محاذات گسترده‌تر می‌شود» 
ولی اگر ما دقت کافی به علم آوریم خواهیم دید که روح هر دو فتوا یکی است و اختلافی که موجب حاشیه‌نگاری گردد وجود نخواهد داشت و بعید نیست که قول دوم و چهارم نیز یکی باشند به ویژه آن گاه که برای همه‌ی دنیا، حرم را قبله بدانیم، بدیهی است از فاصله‌های بسیار دور، حرم، مسجد و کعبه، نقطه‌ای بیش نمی‌نمایند. 
اختلاف در تفسیر جهت: 
فقها در بیان و تفسیر «جهت قبله» برای فاصله‌های دور سخنان مختلفی عرضه داشته‌اند از جمله: 
1- جهت: همان سمتی است که گمان می‌رود کعبه در آن قرار داشته باشد - نه مطلق جهت - مثل ایــن که گفته شود «جنوب» قبله‌ی اهل شمال و «مشرق» قبله‌ی اهل مغرب است و یا برعکس. 
2- علامه در تذکره و نهایه گفته است: جهت، عبارت است از مقداری که گمان می‌رود قبله در آن قرار گرفته باشد. پس چنانچه احتمال رود از آن مقدار خارج است، نماز صحیح نیست. اما در معتبر نوشته است: جهت، همان «سمتی» است که کعبه در آن می‌باشد. 
3- محقق کرکی در جامع المقاصد گفته است: چیزی که همیشه به خاطرم خطور می‌کند این است که جهت کعبه، آن مقداری است که در خورشان یک انسان باشد که از فاصله‌ی دور تجویز کند کعبه هر جزیی از اجزاء آن مقدار است، به طوری که قطع به عدم خروج کعبه از مجموعه‌ی آن مقدار داشته باشد، البته زیاد و کمی این مقدار به اختلاف فاصله متفاوت خواهد بود. شهید ثانی نیز در مسالک این تعریف را اختیار کرده است. 
4- محقق ثانی در بیان دیگری که در شرح الفیه‌ی شهید اول دارد گفته است: جهت، عبارت است از خط مستقیمی که در سمت کعبه فرض می‌شود به گونه‌ای که اگر از جای نمازگزار (مثلاً) خطی مستقیم به آن خط برخورد کند دو زاویه‌ی قائمه تشکیل دهد، پس چنانچه یکی از زاویه‌ها حاده و دیگر منفرجه باشد روبروی جهت کعبه ایستاده نیست. 
5- فاضل مقداد گفته است: جهت کعبه برای فاصله‌های دور خط مستقیمی است که از مشرق به مغرب اعتدال و از سطح کعبه می‌گذرد، آنگاه شعاع دید ناظر خط مستقیم دیگری فرض می‌شود که به خط اول برخورد کند و دو زاویه‌ی قائمه ایجاد نماید، در این صورت رو به کعبه است، اما اگر با زاویه‌ی حاده یا منفرجه برخورد کرد رو به کعبه نیست، بلکه بین مشرق و مغرب قرار گرفته است. 
6- می‌توان گفت: جهت، همان سمت در اصطلاح هیئت است. یعنی نقطه‌ای است از دایره‌ی افق که هر گاه انسان رو به روی آن بایستد رو به قبله ایستاده است و چون زمین کروی است روبروی عین کعبه ایستادن برای فاصله‌ی دور امکان‌پذیر نیست، اما چون قبله چنان که در روایات وارد شده عبارت است از موضع بیت الله تا عنان آسمان و اعماق زمین، این امکان را فراهم آورده که همه‌ی نقاط کره‌ی زمین بدان جانب بایستند. 
لیکن شهید ثانی در «مقاصد علّیه» بر آن است که اگر مراد از جهت، سمت اصطلاحی باشد لازم می‌آید چنانچه مردم به اندازه‌ی بال مگس از سمت قبله منحرف شوند نماز و عبادات آنان باطل باشد. 
لازم به ذکر است که اگر تحصیل سمت حقیقی ممکن باشد حتی به اندازه‌ی بال مگسی هم جایز نیست از آن منحرف شوند. زیرا انحراف بسیار کم حتی یک درجه از فاصله‌های دور، انسان را کیلومترها از قبله منحرف می‌سازد، مثلاً در انحراف و خطای یک درجه در شهر تهران با مختصات جغرافیای زیر چنین داریم: 
شرقی °45/51 = λT شمالی °68/35 = ΦT 
در شکل نقطه‌ی M نمایانگر محل مکه‌ی معظمه و نقطه‌ی T نمایانگر تهران است. کمان MT قسمتی از دایره‌ی عظیمه‌ای است که از این دو نقطه می‌گذرد، فرض می‌کنیم که جهت امتداد کمان MT، جهت صحیح قبله در تهران باشد و جهت کمان MT به سوی نقطه‌ای مانند ′M در نزدیکی مکه‌ی معظمه باشد به صورتی که زاویه‌ی ′MTM برابر یک درجه بوده MT=P و TM′M=90°باشد. 
در این صورت اندازه‌ی کمان′MM در مثلث کروی قائم الزاویه MM′T از این رابطه محاسبه شده و خواهیم داشت: در مثل کروی قائم الزاویه MM′T با استفاده از این روابط خواهیم داشت: این بدان معنا است که چنان چه نمازگزاری در تهران فقط با یک درجه اشتباه در امتداد قبله بایستد، او به سمت محلی در 254/33 کیلومتری مکه قرار گرفته است. 
با همین رابطه می‌توان میزان اثر خطای یک درجه را برای محل‌های دیگر نیز محاسبه کرد. 
7- مرحوم نائینی - بنابر آنچه در تقریرات صلاة آملی به چشم می‌خورد - معتقد است: 
در استقبال به قبله همانا واجب است مقادیم بدن (سر، سینه، شکم، زانوها...) رو به جهت کعبه باشد، این امر به متوجه ساختن ناحیه‌ی مقدم سر انسان تحقق می‌پذیرد، زیرا ناحیه‌ی مقدم سر یک ششمِ (سدس = °60) دایره‌ی محیط به سر است، پس اگر از ناحیه‌ی کعبه خط مستقیم اخراج شود و به هر جزء از این سدس (60 درجه) برسد در حقیقت برابر کعبه است. 
توضیح این که: اگر دایره‌ی بزرگتری به دایره‌ی دور سر انسان محیط باشد و هم‌چنین دایره‌ی بزرگتر و بزرگتری در محاذات آن تا برسد به کعبه‌ی معظمه وقتی انسان به جانب کعبه متوجه گردد سدس دایره‌ی محیط به سر انسان، محاذی سدس آن دایره‌ای است که محیط به کعبه است، بدیهی است همین نسبت (سدس) برای سایر دوایر هم محفوظ خواهد بود، گر چه فرآیند فاصله‌ی آن سدس که از کعبه می‌گذرد فرسخ‌ها می‌باشد پس از هر جای سدس دایره ی محیط کعبه خطی اخراج شود به سدس مقدم دایره‌ای می‌رسد که دور سر انسان نمازگزار را احاطه کرده است، زیرا که سدس همه‌ی دوایر، محاذی جهت قبله است. 
لیکن لازمه‌ی سخن مرحوم نائینی آن است که با انحراف 30 درجه از کعبه به طرف چپ یا 30 درجه به طرف راست نماز صحیح باشد، و چنان که می‌دانیم امروزه چنین گفتار و نوشتاری هرگز مورد پذیرش نیست و تأیید نگردیده و مهر صحت بر آن نقش نمی‌بندد، زیرا بر پایه‌ی محاسبات قبل، باید در شهرهایی چون تهران و قم با 30 درجه مسامحه حدود 900 کیلومتر انحراف از قبله را تجویز کنیم که بس مشکل و دشوار است. 
از این رو علامه در منتهی فرموده است: «لو استقبل ببعضه الکعبه و خرج الباقی من بدنه عن المحاذاة لم تصح صلاته لانه مأمور بالاستقبال...» اگر برخی از اعضای بدن او رو به قبله باشد و بقیه‌ی اعضای بدن او از محاذات خارج باشد نمازش صحیح نیست زیرا نمازگزار، مأمور به استقبال کعبه است.