طبقه بندی مغالطات
اگرچه اغلب متون منطقی حاوی بحثهایی از مغالطات اند، اما این بحثها به نحوی همگون و یکسان صورت نپذیرفته است و هیچ گونه دسته بندی جامع ومورد قبولی از مغالطات وجود ندارد. البته این وضعیت تعجب آور نیست. همان گونه که منطقدان مدرن لوائل دمورگان نیز گفته : چیزی به نام طبقه بندی شیوه هایی که بشر را به خطا می اندازد وجود ندارد، و امکان تحقق چنین چیزی نیز شدیدا مورد تردید و شک است. واژه «مغالطه» دارای کاربردهای مختلفی است. یکی از موارد استعمال شناخته شده، اصطلاح مزبور عبارت است از بیان هر نوع اندیشه یا عقیده نادرست همانند این مغالطه که : «هر انسانی درستکار است.»
اما منطقدانان این واژه را در معنایی أخص و أضیق از معنای پیشین به کار می برند و آن عبارت است از خطا در اقامه دلیل و برهان. معنایی که از این پس واژه مغالطه را در مورد آن به کار خواهیم بست، نحوه معینی از استدلال نادرست است.
از آنجا که هر مغالطه شکلی از استدلال نادرست است، در مورد دو استدلال مختلف می توان گفت که شامل مغالطه واحدی هستند. البته نادرستی برخی از این استدلالها چنان آشکار و واضح است که هیچ کس را گمراه نمی سازد. در مطالعات منطقی مرسوم است کلمه مغالطه بر براهینی اطلاق شود که اگرچه نادرست اند، اما از نقطه نظر روانی اغوا کننده اند.
بنابراین ما مغالطه را به عنوان نوعی از استدلال تعریف می کنیم که ممکن است درست به نظر رسد، اما با بررسی دقیق معلوم می شود که درست نیست. مطالعه چنین استدلالهایی بسیار سودمند است چرا که شناخت و فهم آنها به ما کمک می کند تا دچار خطا و فریب نشویم. همیشه اخطار پیش از وقوع خطر، موجب تجهیز در برابر آن است.
علی رغم توصیه دمورگان مبنی بر جدی نگرفتن طبقه بندی مغالطات، ما معتقدیم که می توان آنها را به روش ذیل دسته بندی نمود.
در ابتدا مغالطات به دو دسته عمده تقسیم می شوند : مغالطات صوری (Formal Fallacies)و مغالطات غیر صوری (Informal Fallacies).
مغالطات صوری اغلب در ارتباط با الگوهای معتبر انتاج مورد بحث قرار می گیرند که با آنها شباهتی ظاهری دارند. ما بررسی این نوع از مغالطات را به فصل آینده موکول می کنیم. در این فصل به بحث پیرامون مغالطات غیر صوری می پردازیم. یعنی همان خطاهایی که به خاطر بی دقتی و عدم توجه به موضوع مورد بحث و یا به جهت انحراف ناشی از وجود ابهام در زبانی که برای ساخت صوری دلیل به کار برده ایم، به استدلال ما راه یافته و بدان گرفتار گشته ایم. می توانیم مغالطات غیر صوری را به دو دسته، مغالطات ربطی (Fallacies of Relevance) و مغالطات ابهامی (fallacies of Ambigvit)تقسیم نماییم. در اینجا هیچ کوششی برای جمع آوری همه مغالطات نخواهیم کرد و تنها به هجده قسم مغالطه غیر صوری می پردازیم که رایجترین و فریبنده ترین انواع مغالطات اند.
ارسطو در کتاب ابطالهای سفسطی (Sophistical Refutations) خود تنها سیزده نوع مغالطه را ذکر کرده است. فیرن ساید (W. Ward Fearnside) و هولتر(William B . Holther)در کتابشان موسوم به مغالطه (Fallacy, 1959) پنجاه و یک نوع مغالطه را شرح و توضیح داده اند. تا آنجا که معلومات من اجازه می دهد جامعترین یا لااقل حجیمترین فهرست از مغالطات توسط فیشر David Hackett) Fischer) در کتاب مغالطات مورخین (Historians, Fallacies, 1970)ارائه شده است. شمار مغالطات در فهرست این کتاب به 112 عدد می رسد اما مغالطاتی که وی در متن کتاب مورد بحث قرار داده بیشتر از این تعداد است. هامبلین(C.L.Hamblin) در اثر خویش به نام مغالطات (Fallacies, 1970) به بحثی تاریخی، انتقادی و نظری پرداخته است. د ربخش «نهاد و طبقه بندی مغالطات» The Nature and) classification of fallacies) از کتاب مغالطات غیر صوری (Informal logic) اثر کاهان (Howard Kahane)نقدی پر مایه از شیوه های معمول در طبقه بندی مغالطات صورت گرفته است. مطالعه کتب فوق به تمام کسانی که می خواهند به بررسی عمیق مغالطات بپردازند توصیه می شود.
الف : مغالطات ربطی
اولین گروه از مغالطات مورد نظر عبارت است از مغالطات ربطی. وجه اشتراک تمامی استدلالاتی که مشتمل بر مغالطه ربطی هستند، آن است که مقدمات آنها هیچ ربط منطقی به نتایج ندارند و به همین جهت نمی توانند صدق و صحت آن نتایج را اثبات نمایند. البته مراد از «عدم ربط» در اینجا بیشتر ربط منطقی است تا روانی، زیرا چنانچه ارتباط روانی میان آنها نباشد، اصلاً قابلیت اغواگری یا درست نمایی نیز نخواهند داشت. اینکه چگونه ارتباط روانی با ربط منطقی خلط می گردد، در بعضی موارد با اشاره به این حقیقت تبیین می شود که زبان می تواند هم به گونه احساسی هم به نحو اخباری، احساساتی همچون ترس، ترحم، هیجان یا درد را برانگیزد.
به تعدادی از انواع خاص «استدلالات نا مربوط» از دیرباز نامهای لاتین اطلاق گردیده است. برخی از این نامها مانند (Ad Hominem) اینک بخشی از زبان انگلیسی شده است. اما مغالطات دیگری هم هستند که از معروفیت کمتری برخوردارند. ما در این کتاب تعداد اندکی از این مغالطات را مورد بحث قرار می دهیم. اینکه چگونه این مغالطات با وجود نادرستی منطقی در بعضی موارد می توانند اغوا کننده باشند، بیشتر از طریق عملکرد احساسی آنها در جلب نظر و پذیرش نتایج، قابل توضیح می باشد تا فراهم آوردن زمینه و شرایط صدق و درستی نتایج.
1 - مغالطه توسل به قدرت (Argumentum ad Baculum (Appeal to force)
این مغالطه زمانی صورت می گیرد که شخص برای قبولاندن نتیجه به زور یا تهدید توسل جوید. و این معمولاً هنگامی است که ادله یا براهین عقلی ناکام گشته اند. مغالطه توسل به زور را می توان در این جمله خلاصه نمود : «حق با قدرت است» (Might Makes Right). تهدید به کار برد زور برای مطیع ساختن رقبای سیاسی، مثالهایی از این نوع مغالطه را در زمان معاصر تشکیل می هد. کاربرد دیگر شیوه های غیر عقلی در ترسانیدن افراد ممکن است بسیار ظریفتر از استفاده آشکار از اردوگاهها یا گروههای ترور باشد. لابیگر پارلمان (the Lobbist) زمانی که به نماینده ای یادآوری می کند که وی سخنگوی هزاران رأی دهنده در حوزه انتخاباتی یا نماینده افراد بی شماری است که بالقوه از مساعدت کنندگان مالی حزب اند، در واقع از این نوع مغالطه استفاده جسته است.از نظر منطقی چنین ملاحظاتی که لابیگر با گوشزد کردن آنها تلاش در تأثیر بر نحوه قانونگذاری می کند، در تقنین قانون و اعتبار آن هیچ گونه اثری ندارد. اما متاسفانه این مغالطات در بسیاری موارد متقاعد کننده اند. در مقیاس بین المللی مغالطه «توسل به زور» به معنی جنگ یا تهدید به جنگ است. مثال جالب و در عین حال وحشتناک تمسک به زور در سطح جهانی، گزارشی است از هری هاپکین Harry Hopkins)) از ملاقات سران سه گانه در کنفرانس یالتا که در آستانه پایان یافتن جنگ جهانی دوم تشکیل گردید. بر طبق این گزارش چرچیل به سایر سران می گوید : پاپ مواردی را به عنوان عملکردهای مناسب و مفید پیشنهاد نموده و استالین برای نشان دادن عدم موافقت خویش با پیشنهاد پاپ می گوید : فرمودید پاپ برای مبارزه جهت به کرسی نشاندن پیشنهاداتش، چند لشکر در اختیار دارد؟
2 - مغالطه تشنیع و اهانت بر طرف (Argumentum ad Hominemcabusive)
این مغالطه و مغالطه بعدی اقسام مغالطه (Argumentum ad Hominem) را تشکیل می دهند. معنای لغوی عبارت (Argumentum ad Hominem)، «دلیل خطاب به شخص» می باشد. از این معنی لغوی می توان دو تفسیر مختلف ارائه داد که ارتباط میان آن دو بعد از بحثهای جداگانه مربوط به هر یک تبیین خواهد شد. بر مبنای تفسیر اول از این مغالطه می توان آن رابه عنوان تشنیع و توهین تعریف نمود. این مغالطه زمانی صورت می گیرد که به جای تلاش در جهت ابطال صدق و درستی اظهارات شخص، خود وی را مورد هجوم و حمله قرار دهیم و مثلاً در باب قابل اعتماد نبودن فلسفه بیکن (Bacon)چنین استدلال کنیم که وی به خاطر تقلب و نادرستی از مقام و منصب خویش بر کنار گردیده و چنین استدلالی مغالطی است، زیرا شخصیت فردی یک انسان از نظر منطقی هیچ ربطی به درستی یا نادرستی آنچه می گوید یا صدق و کذب استدلالهایش ندارد. اینکه بگوییم پیشنهاداتی بد هستند یا اظهاراتی دروغین می باشد، به این دلیل که توسط تندروهای- راست یا چپ- صورت گرفته اند، گفتاری مغالطه آمیز و موردی از مغالطه تشنیع بر طرف می باشد.
گاهی گفته می شود که چنین استدلالی «مغالطه تکوین»(Genetic Fallacy) است، زیرا شخصی را که منشأ پیدایش و تکوین موضع مخالف می باشد، به جای اظهاراتش مورد حمله قرار می دهد.
اینکه این نوع از استدلال نامربوط ممکن است گاهی متقاعد کننده باشد به دلیل فرایند روانشناختی انتقال معنی است. هنگامی که احساس رد و انکار نسبت به یک شخص تحریک گردد، چه بسا زمینه عواطف را در نوردد و به مخالفت با آنچه آن شخص می گوید تبدیل شود. اما چنین ارتباطی میان مقدمات و نتیجه، تنها ارتباط روانی است نه منطقی. حتی شریرترین مردمان هم ممکن است حرف حق بگوید یا استدلال صحیح انجام دهد. مثال قدیمی این مغالطه مربوط به مراحل محاکمه در کشور انگلستان است. در دادگاههای این کشور جریان محاکمه میان دستیار وکیل و وکیل تقسیم می شود. دستیار وکیل، موارد داوری را برای دادگاه مهیا می سازد و وظیفه وکیل نیز ارائه دلیل یا دفاع است. عادتا همکاری و تعاون میان این دو دسته تحسین برانگیز است اما گاهی اوقات مطلوب نیست. در یکی از این موارد وکیل تا روز محاکمه به واسطه اعتماد بر کار دستیار یعنی رسیدگی به مورد دفاع و آماده ساختن گزارشی خلاصه پیرامون آن، نسبت به مورد کاملاً بی خبر ماند. هنگامی که وکیل یک لحظه پیش از شروع محاکمه به دادگاه رسید و خلاصه گزارش را که توسط دستیار تهیه شده بود در دست گرفت، با تعجب از نازکی و کم حجمی گزارش آن را باز نمود و این جمله را در آن خواند :
«مسئله مهمی نیست، وکیل مدعی را مورد تشنیع قرا ربده»
3 - مغالطه استناد به وضعیت مخاطب(Argumentom ad Hominem (circumstantial)
تفسیر دیگر مغالطه (Argumentum ad Hominem) مربوط به رابطه بین عقاید شخص و اوضاع و شرایط او است. وقتی دو تن با یکدیگر بحث می کنند ممکن است یکی از آن دو نسبت به این پرسش که آیا نظر طرف مقابل درست است یا نه بی اعتنا بماند و به جای آن به دنبال این باشد که مخالف وی باید به این دلیل که دارای وضعیت و موقعیت خاصی است نظر او را بپذیرد. مثلاً اگر رقیب شخصی یک کشیش باشد، ممکن است وی چنین استدلال کند که فلان پیشنهاد معین باید پذیرفته شود، زیرا انکار آن با کتب مقدس ناسازگاری دارد. چنین دلیلی درستی مطلب را اثبات نمی کند وتنها موجب می شود که شخص خاصی به دلیل اوضاع و شرایط ویژه ای که دارد- در این مثال آن اوضاع عبارت است از وابستگی مذهبی- آن را بپذیرد. یا اگر رقیب و طرف شخصی فرضا یکی از اعضای حزب جمهوریخواه باشد، این فرد ممکن است به جای اثبات صدق یک قضیه معین چنین بگوید: این عضو حزب جمهوریخواه باید مطلب را تصدیق کند فقط به این دلیل که مطلب مذکور توسط اصول حزب مورد تأیید می باشد. مثال قدیمی این نوع مغالطه مربوط به شکارچی است که از سر تفریح و سرگرمی با کمال بیرحمی به کشتار حیوانات بی دفاع می پردازد و چون مورد انتقاد قرار می گیرد جواب می دهد: خود شما چرا از گوشت گاوهای بی گناه تغذیه می کنید؟ در اینجا این شکارچیدچار مغالطه سوء استفاده از وضعیت مخاطب شده است و البته د رصدد نیست تا اثبات کند که قربانی کردن حیوانات برای لذت جویی کاری درست است، بلکه دلیل او این است که این عمل نباید مورد تقبیح قرا گیرد، صرفا به خاطر وضعیت و شرایط ناقدان که در این مثال، هیچ یک گیاهخوار نیستند.
واژه (tu quoque) به معنای «خودت هم همین گونه ای» گاهی اوقات در مورد این مغالطه به کار می رود. چنین استدلالهایی واقعا دلیل و مدرکی مناسب جهت اثبات صدق نتایج خویش فراهم نمی آورند، بلکه این استدلالها فقط به این جهت صورت می گیرد که طرف را به خاطر شرایط خاصی که دارد ناچار به پذیرفتن نتیجه کند. این چیزی است که غالبا این نحوه استدلالها در پی آن هستند و معمولاً هم موجب قبولاندن نتیجه می شوند.
در بند پیشین، چگونگی استفاده از مغالطه «استناد به وضعیت مخاطب» را برای وادار کردن او به پذیرش نتیجه توضیح دادیم. این نوع استدلال همچنین برای رد و انکار نتیجه مورد تایید خصم نیز به کار می رود و آن زمانی است که چنین استدلال شود که : نتیجه ای که خصم بدان اعتقاد دارد بیش از آنکه بر مبنای دلیل یا مدرک باشد، اوضاع و احوال او به او تحمیل و تلقین کرده است. مثال چنین موردی این است که کارخانه داری معتقد به حمایت از صنایع داخلی باشد و برای تحقق چنین حمایتی، مالیات بستن بر اجناس وارداتی را توصیه و مدلل کند و شخصی استدلال وی را چنین مورد انکار قرار دهد که از یک کارخانه دار باید به طور طبیعی انتظار داشت که از چنین مالیاتی طرفداری کند، در اینجا منتقد مرتکب «مغالطه سوء استفاده از موقعیت طرف» گشته است.
اما فهم ارتباط میان مغالطه «تشنیع» و مغالطه «استناد به موقعیت طرف» که هر دو از اقسام (ArgumentumadHominem) هستند، زیاد مشکل نیست. استناد به موقعیت را می توان به عنوان یکی از موارد خاص تشنیع در نظر گرفت. در اولین کار برد استناد به موقعیت، افرادی را که با نتایج شما مخالف اند، متهم به تناقض در عقایدشان یا در فعل و قولشان می کنید. این کار ممکن است به عنوان سرزنش یا عیبجویی لحاظ گردد. در دومین کاربرد توسل به موقعیت، رقبای خود را متهم می سازید که تعصبات بی مورد دارند و دلایل آنها صرفا در جهت معقول ساختن نتایجی است که مربوط به منافع شخصی آنهاست. چنین اتهاماتی قطعا تشنیع آنهاست. کاربرد دوم از استناد به موقعیت را گاه، به دلایل روشن، «گل آلود کردن آب» (Poisoningthe well) نیز نامیده اند.
4 - مغالطه استناد به جهل: (ArgumentumadIgnorantiam (Argument form Ignorance)
در این مغالطه چنین استدلال میشود که مثلاً: اشباح و ارواح باید وجود داشته باشند، زیرا هیچ کس تا به حال نتوانسته اثبات کند که آنها وجود ندارند. ارتکاب مغالطه استناد به جهل وقتی صورت می گیرد که شخصی استدلال نماید که یک قضیه درست است تنها به واسطه این اصل ساده که کذب آن اثبات نشده است. یا استدلال کند که یک قضیه کاذب است زیرا صدق آن اثبات نشده است. اما کاملاً روشن است که جهل ما نسبت به چگونگی اثبات یا رد یک قضیه، نه صدق آن را اثبات می کند و نه کذب آن را. این مغالطه اغلب در ارتباط با موضوعاتی مثل پدیده های روحی، تله پاتی یا موارد شبیه آن صورت می گیرد که هیچ دلیل قاطع و روشنی در جهت اثبات یا ابطال آنها وجود ندارد. عجیب آنکه اغلب مردمان روشنفکر به این نوع مغالطه تمایل دارند و مثلاً بسیاری از دانش پژوهان کذب ادعاهای مربوط به ارواح یا تله پاتی را به این دلیل ساده مستدل می سازند که صدق آنها تا به حال اثبات نشده است.
علی رغم آنکه این گونه استدلال در بیشتر حالات مغلطه آمیز است، اما باید خاطرنشان ساخت در یک حالت خاص چنین استدلالی مغالطی نیست و آن مورد مربوط به دادگاه قانون است. زیرا در دادگاه قانون، اصل مرجح و مقدم آن است که شخص تا زمانی که جرمش اثبات نشده، بی گناه تلقی می شود. مدافع می تواند به صورت قانونی ادعا کندکه در صورتی که دادستان جرم را ثابت نکند، همین موجب حکم به تبرئه می شود. چنین ادعایی براساس اصل قانونی خاص مذکور بنا نهاده شده است، ولی در هر صورت با این حقیقت که «استناد به جهل» در سایر حالات، مغالطه است، منافاتی ندارد.
گاهی ادعا می شود که «تشنیع بر طرف» هنگامی که در دادگاه برای ایجاد تشکیک نسبت به گواهی شاهدی به کار رود، مغالطه آمیز نیست. البته این مطلب کاملاً درست است که تردید به شرطی می تواند شهادت شاهد را از درجه اعتبار ساقط کند که بتوان نشان داد شاهد یک دروغگوی حرفه ای است و سوگند دروغ می خورد. در جایی که بتوان چنین چیزی را نشان داد، می توان قطعا از اعتبار و ارزش شهادت ارائه شده کاست. اما اگر کسی به جای آنکه بگوید شهادت شاهد، درستی مورد را اثبات نمی کند، چنین ادامه دهد که گواهی شاهد نادرستی آنچه را که بدان گواهی داده اثبات می کند، استدلالی مغالطی و از نوع استناد به جهل کرده است. این گونه خطاها بسیار رایجتر از آن است که فکر می کنیم. در مورد این مطلب توضیح یک نکته لازم است. در بعضی شرایط براحتی می توان فرض کرد که اگر حادثه معینی اتفاق افتاده بود، مدرکی از آن می توانست توسط بازرسان خبره کشف گردد. در چنین احوالاتی کاملاً معقول است که عدم وجود مدرکی دال بررویداد آن حادثه را به عنوان مدرکی دال بر عدم وقوع آن تلقی نمود. البته این دلیل در اینجا براساس «توسل به جهل» نیست، بلکه براساس علم ما به این حقیقت است که اگر اتفاق می افتاد معلوم می شد.
برای مثال اگر تحقیقات جدی امنیتی نتواند مدرکی دال بر اینکه آقای × عامل و مأمور بیگانه است ارائه نماید، نباید نتیجه بگیریم که بررسیهای انجام شده چیزی جز جهل و نادانی برای ما به بار نیاورده است. بلکه این بررسیها اثبات میکند که آقای × عامل خارجی نیست. شکست در استنتاج چنین نتیجه ای در بعضی موارد، در واقع روی زشت سکه، کنایه زدن است مثل اینکه شخصی در مورد شخص دیگری بگوید : هیچ مدرکی وجود ندارد که این شخص انسان رذل و پستی است. گاهی نتیجه گیری نکردن به همان اندازه شکست خوردن در استنتاج درست است، که نتیجه گیری غلط.
5 - مغالطه جلب ترحم (Argumentum ad Misericordiam (Appeal to pity))
این مغالطه هنگامی صورت می گیرد که شخصی برای به دست آوردن نتیجه مطلوب، به جلب ترحم و دلسوزی افراد تمسک جوید و این در جایی است که نتیجه باید مبتنی بر واقعیت باشد نه احساسات و عاطفه. چنین استدلالی نوعا در دادگاههای قانون انجام می شود هنگامی که وکیل مدافع واقعیتهای مربوط به مورد را نادیده می انگارد و برای تبرئه موکل خویش سعی در برانگیختن احساس ترحم در هیئت منصفه می کند. کلارنس دارو (Clarence Darrow)وکیل قضایی نامدار، در استفاده از این شیوه استاد بوده است. وی در دفاع از توماس کید (Thomas I . kidd)مأمور اتحادیه کارگران چوب، که به اتهام یک توطئه جنایی تحت پیگرد قرار گرفته بود کلمات ذیل را خطاب به هیئت ژوری ایراد کرد:
«من از شما تقاضا می کنم نه به خاطر توماس کید، بلکه تقاضا می کنم به خاطر صفی طولانی، صفی طویل که از میان سالهای گذشته عبور کرده و به سوی سالیانی که خواهند آمد امتداد یافته است، صفی طولانی از انسانهای غارت شده و پایمال گردیده. من به خاطر مردانی که سحرگاهان پیش از طلوع آفتاب بستر گرم خویش را ترک می گویند و شب هنگام که آفتاب از آسمان رخت بر می بندد به خانه باز می گردند و از حیات، قدرت و تلاش خودمایه می گذارندتا دیگران را به عظمت و ثروت برسانند. از شما تقاضا می کنم به نام زنانی که زندگی خویش را به پای این خداوندگار نوین زر و سیم تقدیم می کنند تقاضا می کنم و به نام کودکان خردسال زنده یا متولد نشده از شما تقاضا می کنم.»(2)
آیا واقعا توماس کید طبق اتهام وارده مجرم است؟ تقاضای دارو به اندازه کافی تحریک کننده بود که افراد معمولی و معتدل هیئت منصفه را وادار نماید تا بررسیهای مربوط به مدارک این جرم و نیز احکام و قوانین را از پنجره به بیرون پرتاب کنند. چنین درخواستی اگرچه ممکن است اغوا کننده باشد، امااز نقطه نظر منطقی استنتاج بی گناه بودن این متهم از آن مقدمات مغلطه آمیز است. البته اینکه د رمواردی از این دست چه چیزی مربوط به شمار می آید چندان واضح و روشن نیست. لذا به عنوان مثال پروفسور هامبلین (C.L. Hamblin) در کتابش موسوم به «مغالطات» بعد از اشاره به کلمات دارو چنین هشدار می دهد :
«این سخنان بیشتر مربوط به یک دادخواهی یا سخنرانی سیاسی می شود تا تصدیق یک قضیه. یک حکم اساسا به عنوان راهنمایی برای عمل ارائه می گردد، اما هنگام عمل بدان، نا مربوط بودن عواملی همچون ترحم یا احساسات، آشکار و واضح به نظر نمی رسد».
یک مثال قدیمی و در عین حال بسیار ظریفتر از «جلب ترحم» را افلاطون در کتاب مدافعات (APology) که ظاهرا دفاعیه سقراط در دادگاه است به این قرار گزارش کرده است :
شاید در میان شما کسی باشد که مرا خطاکار بداند و به این دلیل که چون خویش را با من مقایسه کند و در وضعیتی مشابه من یا حتی کم وخامت تر از آن قرار دهد دریابد که برای نجات خویش از هیچ کاری رویگردان نخواهد بود. به هیئت داوران التماس و لابه خواهد کرد. اشکهای فراوان خواهد ریخت و فرزندان و فامیل و دوستان خویش را به دادگاه خواهد کشاند تا صحنه تکان دهنده و محرک به وجود آورد. اما من که احتمالاً زندگیم در معرض خطر قرار دارد هیچ یک از این اعمال را انجام نداده ام. آری این مقایسه و اختلاف ممکن است درذهن چنین شخصی پدید آید و به همین خاطر احتمال دارد علیه من اقدام کند و از روی عصبانیت ناشی از ناخشنودی نسبت به من، علیه من رأی دهد. اکنون اگر چنین شخصی در میان شما هست البته نمی گویم که حتما هست - من دوستانه به او خطاب می کنم که: دوست من، من یک انسانم ومثل انسانهای دیگر مخلوقی از گوشت و خون هستم نه آن طور که هومر میگوید مخلوقی از سنگ یا چوب، و من هم خانواده دارم آری و نیز صاحب پسرانی هستم. ای مردم آتن سه فرزند دارم که یکی از آنها تقریبا مردی شده است و دوتای دیگر هنوز جوان هستند. ولی من هیچ یک از آنها را برای درخواست تبرئه به اینجا نیاورده ام.
مغالطه «جلب ترحم» گاهی به گونه ای مضحک مورد استفاده قرار می گیرد. چنان که در جریان یک محاکمه، جوانی که متهم به قتل پدر و مادر خویش با استفاده از تبر بوده است، با اینکه مدارک موجود با قاطعیت جرم وی را اثبات می نمود، وی در دادگاه تقاضای ملایمت وبخشش داشت فقط به این دلیل که یتیم شده است.
6 - مغالطه عوامفریبی (Argumentum ad populum)
گاهی این مغالطه را چنین تعریف می کنند :
مغالطه ای که در آن به احساسات مردم یا توده تمسک می شود تا نتیجه ای که از هیچ دلیل و مدرک مناسبی برخوردار نیست تصدیق کنند.
اما این تعریف نسبت به معرّف اعم است به گونه ای که شامل مغالطات استناد به جهل، تشنیع و اکثر مغالطات ربطی دیگر می شود. ما می توانیم تعریف مغالطه عوامفریبی را محدودتر و اخص کنیم و آن را به نحو زیر تعریف نماییم :
این مغالطه عبارت است از تلاش برای به دست آوردن تصدیق جمعی نسبت به نتیجه از راه تحریک نمودن احساسات و هیجانات جمعیتها به جای توسل جستن به واقعیتهای مرتبط.
این مغالطه وسیله ای مطلوب برای تبلیغاتچیان، مبلغان سیاسی و آگهی دهندگان است. این گروه از مردمان با تحریک عواطف عمومی له یا علیه یک مورد خاص، از طی مراحل طاقت فرسای جمع آوری و ارائه دلیل و بحث عقلانی اجتناب می ورزند و از این مغالطه به عنوان یک راه میان بر استفاده می برند. به عنوان مثال اگر طرح یا پیشنهادی حاوی ایجاد یک تغییر و تحول است و نظر آنان برخلاف آن باشد،شبهه «بدعتهای نوظهور» را مطرح می کنند و اصل «نظم موجود» را مورد ستایش قرار می دهند. اما اگر نظر آنان موافق آن پیشنهاد باشد، خود را طرفدار پیشرفت و مخالف تعصبات کهنه و منسوخ نشان می دهند.
آنچه که در این موارد با آن مواجه هستیم عبارت است از کاربرد تبعیض آمیز کلمات بدون هیچ گونه تلاش عقلی برای مستدل نمودن یا تعدیل استعمال آنها. چنین شیوه ای ممکن است با برافراشتن پرچمها، استفاده از دسته کر و موزیک و هر چیز دیگر که بتواند توده مردم را تحریک کند و به هیجان آورد تکمیل شود. استفاده مبلغان سیاسی از مغالطه عوامفریبی به شکل زیبایی توسط شکسپیر، در خطابه مارک آنتونی هنگام مراسم تدفین بر فراز جنازه ژولیوس سزار نشان داده شده است.
می توانیم مغالطه عوامفریبی را در فروشندگان دوره گرد و تهیه کنندگان آگهیهای تجارتی قرن بیستم که به عالیترین درجات هنر تبلیغات دست یافته اند، نظاره کنیم. در اینجاست که تلاشی همه جانبه انجام می شود تا ارتباطهایی میان فرآورده، تبلیغ شده و اشیایی که بسیار مورد پسند ما هستند برقرار کنند. لذا خوردن یک نوع معین از غله و حبوبات به عنوان یک وظیفه میهن پرستانه اعلام می گردد و شستشو با یک نوع خاص از صابون به عنوان یک تجربه هیجان آور توصیف می شود.
قطعاتی از موسیقی سمفونی قبل و بعد از ذکر نام یک خمیر دندان خاص به سفارش سازنده، آن در برنامه های رادیو تلویزیون نواخته می شود. در تبلیغات تصویری، افرادی که از کالاهای مورد تبلیغ استفاده می کنند همیشه لباسی می پوشند یا در خانه ای زندگی می کنند که تصدیق و تحسین مصرف کنندگان را برمی انگیزد.مردان جوانی که در این تصاویر کشیده می شوند و با اشتیاق و شعف از محصولات تبلیغی مصرف می کنند، دارای چشمانی روشن و شانه هایی پهن هستند. و مردان پیر همیشه از افراد مشهور و برجسته اند. زنان همگی باریک اندام، دوست داشتنی و بسیار خوش پوش یا تقریبا بدون پوشش اند.
اگر به یک مسافرت با صرفه علاقه مند باشید یا طرفدار یک مسافرت راحت در جاده های کشور باشید، توسط هر یک از سازندگان اتومبیل مطمئن خواهید شد که محصولات او بهترین اند و وی این مطلب را با استفاده از نمایش اتومبیلهای خویش که توسط دوشیزگانی زیباروی محاصره شده اند اثبات می نماید. تبلیغاتچیان محصولات خویش را فریبنده می سازند و همراه با هر بسته از قرصهای صورتی یا هر بسته کیسه زباله، رویاها و فریبهای حاکی از عظمت و بزرگی را به ما می فروشند. در اینجا اگر تبلیغاتچیان منظورشان این باشد که ثابت کنند محصولات آنان به قدر مطلوب و کافی به وظیفه ظاهری خویش عمل می کنند، رویه و شیوه کار آنان مثالهای برجسته ای از مغالطه عوامفریبی است. همچنین می توانیم آنچه را که قبلاً به عنوان "قدرت جلب توجه مردم" (ر.ک. همین فصلنامه صص 40-41) بدان اشاره کردیم تحت عنوان "استدلال کاروان کامیون" بگنجانیم، سیاستمداری که در مبارزه تبلیغاتی شرکت جسته است استدلال می کند که باید آرای ما رابه دست آورد، زیرا "همگان" چنین رأی خواهند داد. به ما گفته می شود که یک صبحانه، غذا، سیگار یا اتومبیل بهترین است به این دلیل که فروشنده آن یکی از بزرگترین فروشنده های آمریکاست. یا اینکه یک اعتقاد خاص باید درست باشد، زیرا هرکس آن را می داند.
اما پذیرش عمومی یک روش، معقول بودن آن را اثبات نمی کند. استعمال گسترده و رایج محصولاتی معین اثبات نمی کند که این محصولات رضایت بخش اند. تصدیق عموم به یک ادعا، صدق آن را اثبات نمی کند. چنین استدلالاتی را مغالطه "استناد به رأی عموم یا عوامفریبی" می نامند.
7- مغالطه استناد به کلام یا فعل خُبره (Argumentum ad verecundiam (Appeal to Authority))
برای تصمیم گیری نسبت به یک سؤال مشکل و پیچیده ممکن است به جستجوی نظر و داوری یک متخصص مورد تأیید که به طور کامل موضوع را مورد بررسی قرار داده برویم. مثلاً ممکن است این گونه استدلال کنیم که فلان و فلان نتیجه درست است زیرا یک مقام متخصص آن را مورد داوری و تأیید قرار داده. این نوع استدلال در بسیاری موارد کاملاً صحیح و معقول است، زیرا مراجعه به یک مقام مورد تأیید در حوزه صلاحیت و تخصص وی ارزش فراوان دارد و دلیل و مدرک مناسبی به دست می دهد. اگر افراد غیر وارد و غیر متخصص در مورد مسائل علم فیزیک به بحث و جدال بپردازند، یکی از آنها ممکن است به گفته و گواهی اینشتین در مورد موضوع مورد بحث استناد کند که البته چنین استشهادی کاملاً مرتبط و معتبر است. اگر چه این استشهاد مطلب را اثبات نمی کند، ولی قطعا در جهت حمایت از آن می باشد و چنین استدلالی مرتبط با موضوع است. اما اگر خود متخصصان - نه افراد غیر متخصص - در مورد مسئله ای که خود در آن دارای تخصص می باشند به بحث بپردازند، استنادشان تنها به واقعیتها و همراه با ادله است و لذا هرگونه استناد به افراد و مراجع متخصص در علوم دیگر، به عنوان مدرک و دلیل کاملاً بی اعتبار است. اما هنگامی که در مورد مطلب خاصی به گواهی شخصی که در زمینه دیگری غیر از آن مطلب تخصص دارد تمسک می شود، چنین استنادی در واقع ارتکاب مغالطه استناد به خبره است. مثلاً اگر در استدلال پیرامون یک موضوع دینی یکی از طرفین بحث به نقطه نظرات زیست شناس بزرگ داروین استناد کند چنین کاری یک مغالطه است. همچنین استناد به نظرات فیزیکدانی نامی مثل اینشتین برای اقامه استدلال پیرامون یک نظریه سیاسی یا اقتصادی نیز مغالطه آمیز است.
ممکن است ادعا شود که مردان بزرگی که به مراتب و درجات رفیعه علوم وسیعی چون زیست شناسی یا فیزیک دست یافته اند، باید آرا و نظریات صحیحی در حوزه های غیر مربوط به تخصص خویش داشته باشند. اما ضعف چنین ادعایی وقتی معلوم می شود که دریابیم در دنیای تخصصهای عالی، به دست آوردن معلومات کامل در یک زمینه خاص، مستلزم نوعی تمرکز دقیق است و چنین تمرکزی امکان دستیابی به یک علم تخصصی دیگر از میان سایر علوم را محدود می کند و از بین می برد.
تبلیغاتی که حاوی استناد به گواهی یا شهادت افراد می باشد، مثالها ونمونه های رایج این نوع مغالطه اند. ما به کشیدن این یا آن مارک سیگار اشتیاق داریم، زیرا یک قهرمان شنا یا یک ستاره فوتبال برتری آن مارک را تأیید می کند. و یا یقین پیدا می کنیم که فلان کرم زیبایی بهتر است، زیرا این خواننده اپرا یا آن ستاره سینما آن را ترجیح می دهد. البته چنین تبلیغاتی ممکن است در عین حال به عنوان «جلب توجه توده» تفسیر گردد و نمونه ای از مغالطه عوامفریبی به حساب آید. اما در جایی که ادعا می شود یک قضیه جدا درست است و مبنای آن اظهار نظر مقامی است که توانایی و صلاحیتش در زمینه دیگری است، با مغالطه استناد به خبره مواجه هستیم.
8- مغالطه عدم تخصیص (Accident)
این مغالطه شامل مواردی است که بخواهیم به یک قاعده عام در مورد شی ء خاصی که به خاطر وضعیت خاصی که دارد قابلیت انطباق آن قاعده بر آن غیر عملی است، استناد کنیم. مثلاً در کتاب جمهوری (Republic) افلاطون در مورد قاعده ادای دیون یک استثنا بدین شرح ذکر شده است: «فرض کن که شخصی در حالت عادی مقداری اسلحه در نزد من به امانت سپرده و سپس در زمانی که حالت غیر عادی دارد آنها را مطالبه کند. آیا من باید آنها را به او بازگردانم؟ خیر چنین نیست.هیچ کس نمی گوید که با انجام چنین کاری حتما به عملی درست اقدام کرده ام.»
آنچه به وجه عام درست است چه بسا به شکل کلی و فراگیر و بدون در نظر گرفتن حالات و شرایط خاص صحیح نباشد، چرا که همیشه اوضاع و احوال، مسایل را تغییر می دهد. بسیاری از تعمیمهایی که موارد استثنا برایشان شناخته شده است یا فرض می شود، بدون ذکر حالات خاص مطرح می شوند و این یا به خاطر آن است که شرایط دقیقی که کاربرد آن قواعد عام را محدود می کند ناشناخته اند و یا اوضاع خاصی که آنها را غیر قابل اجرا می سازد، آن قدر به ندرت روی می دهد که تقریبا مورد تسامح قرار می گیرد. وقتی در استدلال به چنین قانون عامی برای مورد ویژه ای که شرایط خاص آن مانع از اجرای قضیه کلی نسبت به آن می شود استناد کنند، این استدلال را مغالطه عدم تخصیص می نامند.
بعضی از اشکال این نوع مغالطه از جدیت کمتری برخوردارند. به عنوان مثال :
«آنچه دیروز خریده اید، امروز می خورید. دیروز گوشت خام خریدید پس امروز گوشت خام می خورید.»
در این استدلال مقدمه اول یعنی «آنچه دیروز خریده اید، امروز می خورید» به شکل عام فقط ماده آنچه خریده شده را شامل می شود نه حالات و شرایط خاص آن را. از این جمله شمول تمامی اوضاع خاص من جمله وضعیت خام بودن گوشت قصد نشده است.
دمورگان (De Morgan) درباره قدمت این مثال چنین می نویسد:
"این قطعه گوشت برای مدت زمانی دراز ناپخته و تازه مانده است. این گوشت هنگامی که رایش (Reisch) در کتاب فلسفه مارگریت (Margarita Philosophica)در سال 1496 میلادی آن را ذکر کرد، تازه بود و دکتر ویتلی (Dr. Whately) آن را درست به همان تازگی در سال 1826 میلادی بازیافت»(3)(De morgan, 1926) .
فیلسوفان اخلاق و متخصصان قانون که سعی می کنند تا در مورد امور پیچیده و عینی با استناد مکانیکی به قوانین عام تصمیم گیری کنند، گرفتار اشکال جدیتر این مغالطه عدم تخصیص می گردند. ژوزف در این مورد می گوید:
«هیچ مغالطه ای موذیانه تر و مخفیانه تر از حکمی نیست که چون در بسیاری از اوضاع و شرایط درست بوده است گمان کنیم همیشه درست است و دارای هیچ مورد خاص و استثنائی نیست.» (Joseph, 1906)
9- تعمیم نابجا (Converse Accifent (hasty generalization))
ممکن است به جای بررسی وتشخیص تمام موارد یک نوع معین، تنها به چند مورد خاص توجه شود. اما برای استنتاج یک قاعده کلی باید آن تعداد که مورد تجربه قرار گرفته اند نمونه و مصادیق واقعی آن نوع باشند نه صرفا چند مورد غیرمعمول وتصادفی. اگر شخصی چند مورد غیر واقعی یا غیر معمول رامشاهده کند و باعجله یک حکم و قاعده ای را که تنها همان موارد خاص را شامل می شود، تعمیم دهد، مرتکب مغالطه تعمیم نابجا شده. مثلاً با مشاهده تاثیر داروی خواب آور هنگام تجویز پزشک در تسکین درد افراد بیمار، ممکن است شخصی نتیجه بگیرد که داروهای مخدر باید در دسترس همگان باشد. یا با ملاحظه اثر الکل تنها در مورد کسانی که در مورد مصرف آن زیاده روی می کنند کسی چنین نتیجه بگیرد که تمامی نوشیدنیها مضر هستند و لذا فروش و استفاده از آنها باید توسط قانون ممنوع گردد. چنین استدلالی ناقص است و نمونه ای از مغالطه، تعمیم نابجاست.
10- مغالطه علت دروغین (False cause)
این مغالطه در گذشته به طرق مختلف مورد تحلیل قرار گرفته و بدان نامهای لاتین متعددی مثل (post hoc ergo propter hoc) , (non Causa pro causa)داده شده. نام اول کلیت بیشتری دارد و به معنی اشتباه گرفتن چیزی که علت یک اثر مفروض نیست با چیزی است که علت واقعی است. نام دوم به معنای استنتاج این نتیجه است که یک حادثه علت حادثه دیگری است تنها به این دلیل که حادثه اول زودتر از حادثه دوم اتفاق افتاده. استدلالی را که حاوی هر یک از انواع فوق باشد مغالطه علت دروغین خواهیم دانست.
شاید آنچه یک استدلال مبنی بر وجود ارتباط علی را بنیاد می نهد، مشکل اساسی منطق استقرایی یا شیوه علمی باشد و این مطلب در فصول بعدی مورد بحث قرار خواهد گرفت.
البته در ک این مطلب ساده است که صرف پدیده همزمانی یا تعاقب بین دو حادثه، بر هیچ رابطه علی میان آن دو دلالت ندارد.
به طور قطع این ادعای انسانهای ابتدایی را که زدن طبل موجب پیدا شدن دوباره خورشید پس از وقوع کسوف می شود، علی رغم این که هرگاه در وقت کسوف طبلها به صدا در آمده اند خورشید ظاهر گشته است، انکار می کنیم. هیچ کس با چنین استدلالی فریب نمی خورد. اما بسیاری از مردم هنگامی که در گزارشهای مربوط به آزمایش داروها می خوانند که فلان فرد مبتلا به زکام، سه شیشه از یک عصاره گیاهی مرموز و ناشناخته را نوشیده و در ظرف دو هفته معالجه شده، بلافاصله گول می خورند.
11- مغالطه مصادره بر مطلوب petito principii (begging the question))
برای اثبات صدق یک قضیه اشخاص اغلب در جستجوی یافتن مقدماتی قابل قبول که بتوان از آنها نتیجه مطلوب را استنتاج کرد برمی آیند. حال اگر شخصی به عنوان مقدمه استدلال، همان نتیجه را که قرار است اثبات شود. مسلم فرض کند چنین مغالطه ای را مصادره بر مطلوب می نامند. اگر قضیه ای که قرار است درستی آن اثبات شود دقیقا هم به عنوان مقدمه و هم به عنوان نتیجه با یک عبارت واحد در استدلال وارد شود. خطایی چنان آشکار خواهد بود که کسی را گمراه نمی سازد.ولی اغلب مفاد یک قضیه به دو صورت کاملاً مختلف در قالب کلمات در می آید و معلوم نمی شود که یک قضیه واحد هم مقدمه است و هم نتیجه. تصویری از این وضعیت را می توان در استدلالی که توسط ویتلی ( (Whately نقل شده مشاهده کرد:
«اعطای آزادی بی قید و بند در بیان به طورکلی و همیشه مفید به حال کشور است زیرا اینکه هر فردی از آزادی وعدم محدودیت کامل در بیان احساسات وعواطف خویش برخوردار باشد، کاملاً به نفع اجتماع است.»
لازم به ذکر است که از نظر منطقی صدق مقدمات با صدق نتیجه مرتبط است یعنی اگرمقدمات صادق باشد، نتیجه نیز باید صادق باشد، زیرا نتیجه چیزی جز همان مقدمات نیست. اما از لحاظ منطقی مقدمات ربطی به عمل اثبات یا احراز نتیجه ندارند. اگر قضیه ای بدون دلیل قابل قبول باشد، هیچ نوع استدلالی برای اثبات آن مورد نیاز نیست. و اگر قضیه ای بدون دلیل قابل قبول نباشد، اقامه هر نوع دلیلی که این قضیه به عنوان مقدمه آن مسلم فرض شود، بی فایده است. در چنین استدلالهایی نتیجه تنها همان را بیان می کند که در مقدمات آمده و لذا چنین استدلالی هر چقدر هم با ارزش و معتبر باشد، در اثبات صدق نتیجه کاملاً ناتوان است.
گاهی مجموعه ای از چندین دلیل برای اثبات یک نتیجه مورد استفاده واقع می شود. مثلاً ممکن است کسی این طور استدلال کند که:
شکسپیر نویسنده ای است بزرگتر از رابینز، زیرا مردمانی ک ذوق ادبی خوبی دارند، شکسپیر راترجیح می دهند. وقتی از چنین شخصی سؤال می شود که چگونه می توان گفت کسی ذوق ادبی خوبی دارد؟ جواب دهد: ذوق چنین افرادی را می توان به واسطه ترجیح شکسپیر نسبت به رابینز تشخیص داد. چنین استدلال دوری به نحو آشکار حاوی مغالطه مصادره بر مطلوب است.
12- مغالطه سؤال مرکب (Complex Question)
در برخی پرسشها چیزی مضحک جلب توجه می کند مانند این سؤال که : "آیا شما از اعمال شیطانی خویش دست برداشته اید؟" یا این سؤال که " آیا شما دیگر در بازی ورق تقلب نمی کنید؟" اینها سؤالات ساده ای نیستند ک بتوان جواب آنها را با یک "آری " یا "خیر" داد. چنین سؤالاتی حاوی این فرض است که جوابی معین به پرسشی که قبلاً اظهار شده، داده شده است. مثال اول چنین فرض می کند که به این سؤال ناپرسیده : "آیا شما در گذشته کارهای شیطانی انجام می داده اید؟" قبلاً جواب مثبت داده شده است. و مثال دوم نیز فرض می کند که به سؤال ناپرسیده "آیا شما تابحال در بازی ورق تقلب کرده اید؟" پاسخ مثبت داده شده. بنابراین اگر پاسخ ساده "آری " یا "خیر" به چنین سؤالهای حیله گرانه ای داده شود، مستوجب تصدیق و تأئید جواب مقدر و محذوف سؤال ناپرسیده است. این نحو سؤالات تنها یک جواب ساده آری یا خیر را طلب نمی کند، زیرا یک سؤال مفرد یا ساده نیست بلکه یک سؤال مرکب است که در آن چندین سؤال نهفته است.
باید توجه داشت که سؤالات مرکب منحصر در فکاهیات شبیه به مثالهای بالا نیستند. در بازپرسی از شاهد، یک وکیل ممکن است از شاهد سؤالات مرکب بپرسد تا او را گیج کند یا گناهکار قلمداد نماید. ممکن است بپرسد: " مدرک را کجا پنهان کرده اید؟" یا "پولی که به سرقت برده اید چه کرده اید؟" یا سؤالاتی از این قبیل.شخصی که به نفع بخش خصوصی سخن می گوید ممکن است این سؤال را مطرح کند: " چراتوسعه منابع خصوصی مؤثرتر از هرگونه نظارت دولتی است؟". یک میهن پرست متعصب جنگ طلب ممکن است در سخنرانی از حضار سؤال کند: " ما تا چه مدت می خواهیم دخالت بیگانگان را در منافع ملی خویش تحمل کنیم؟"
بهترین رویه برای پاسخگویی به سؤالات فوق الذکر آن است که به پیچیدگی و ترکیب سؤالات اشاره و آنها را به اجزای ترکیب شده تحلیل کرد. حتی ممکن است در بعضی موارد وقتی به سؤال ضمنی یا پرسش مقدر به طور صحیح پاسخ داده شود، سؤال دوم یا سؤال صریح بسادگی منتفی شود. مثلاً اگر من هیچ مدرکی را پنهان نکرده باشم، سؤال از اینکه آن را کجا پنهان کرده ام بی معناست.
انواع دیگری از سؤالات مرکب وجود دارد. در بعضی از آنها به طور واضح دو سؤال با هم ترکیب شده اند و هیچ یک از دو سؤال جواب مشخصی به سؤال دیگر را فرض نمی کند. مانند اینکه والدین از فرزندان خویش بپرسند که آیا آنها می خواهند بچه های خوبی باشند و به رختخواب بروند؟" فریبندگی این نوع سؤالات کمتر است و آنچه در آنها غلط است پاسخ واحد دادن به هردو پرسش است.
در بعضی موارد حداقل می توان تشخیص داد یک سؤال، مرکب از چند سؤال است و لذا پاسخهای متعدد می طلبد، مثل این سؤال که :
«آیا شما طرفدار حزب جمهوریخواه و پیشرفت روزافزون هستید یا نه؟ آره یا نه؟»
در اینجا یک سؤال مرکب وجود دارد و حداقل می توان دریافت که این دو سؤال دارای پاسخهای متفاوت هستند.
در روش کار مجلس، پیشنهاد «تجزیه پرسش» یک پیشنهاد مرسوم است. قاعده تجزیه سؤال نشان می دهد که سؤالات ممکن است مرکب باشند و لذا می توان با تحلیل وتجزیه آنها را با دقت بیشتری بررسی کرد.
درسیستم قانونگذاری کشور ما(4)، حق وتو یا فسخ رئیس جمهور نشانه پایین بودن سطح روشنفکری است. زیرا رئیس جمهور ما فقط می تواند یک طرح را به طور کلی وتو کند اما نمی تواند جزیی از آن را که باطل می داند فسخ و جزء دیگر را تایید کند. پس رئیس جمهور نمی تواند سؤال را تقسیم کند بلکه یا باید وتو کند یاتأیید، به سؤال چه مرکب باشد یاغیر مرکب یا باید جواب مثبت دهد یا جواب منفی.
چنان که می دانید این محدودیت موجب شده که در مجلس به قوانین پیشنهادی که معلوم است رئیس جمهور آنها را قبول دارد مواد الحاقی وکاملاً غیر مربوط را که معلوم است رئیس جمهور مخالف آنهاست اضافه کنند. وقتی چنین چیزی به عنوان لایحه عرضه می شود یا رئیس جمهور باید آنچه را قبول ندارد تصویب کند یا آنچه را تصدیق دارد وتو نماید.
نوع دیگری از سؤال مرکب وجود دارد که حاوی مصادره بر مطلوب است. به طور مثال وقتی کسی می پرسد: «آیا فلان شخص یک رادیکال احمق است؟» یا «آیا فلانی یک محافظه کار بی شعور است؟» یا «آیا این سیاست منجر به رفع تورم خانمان برانداز خواهد شد؟» در اینجا برای پاسخ باید همچون موارد دیگر سؤالات را تجزیه کرد، جوابها چنین است: یک رادیکال آری اما یک احمق نه، یک محافظه کار آری ولی یک بی شعور نه، این سیاست منجر به رفع تورم می شود ولی خانمانسوز نیست، بلکه یک تعدیل سالم است.
تا اینجا از مغالطه، سؤال مرکب به صورت کلی بحث کردیم، اما تا به حال موارد آن را معین نکرده ایم. مغالطه سؤال مرکب به شکل کاملاً صریح در مکالمات روی می دهد. یک متکلم سؤال مرکب مطرح می کند. متکلم دوم بدون رعایت احتیاط با آری یا خیر جواب می دهد و بلافاصله متکلم اول یک نتیجه مغالطی مناسب می گیرد. مکالمه زیر مثال این مورد است.
بازپرس : آیا فروش شما در اثر تبلیغات گمراه کننده تان افزایش می یابد؟
شاهد: خیر.
بازپرس : آها! پس شما اعتراف می کنید که تبلیغاتتان فریبنده بوده است. آیا شما می دانید که رفتار غیر اخلاقیتان می تواند شما را دچار زحمت کند؟
مغالطه سؤال مرکب ممکن است با صراحت کمتری فقط در کلام یک گوینده اتفاق بیفتد به این ترتیب که وی سؤالی مرکب را مطرح کند و خودش بدان جواب دهد و سپس نتیجه ای، مغالطی بگیرد. یا حتی با صراحتی از این کمتر، گوینده ممکن است صرفا سؤالی را مطرح کند و سپس با جوابی که آن را اصلاً اظهار نکرده و تنها آن را در نظر داشته یا فرض نموده است، نتیجه بگیرد.
13- مغالطه نتیجه نامربوط (Ignoratio Elenchi (irrelevant con clusion)
این مغالطه وقتی صورت می گیرد که از استدلالی حاوی یک نتیجه معین، نتیجه ای متفاوت استنتاج کرد. مثلاً وقتی یک طرح معین برای وضع قانون مسکن تحت بررسی است، عده ای از قانونگذاران ممکن است در حمایت از آن سخن بگویند وچنین استدلال کنند که مسکن مناسب، برای همه مردم مطلوب است. اظهارات ایشان از نظر منطقی هیچ ربطی به مسئله ندارد، زیرا سؤال مربوط به یک طرح در دست اقدام است. به جرئت می توان گفت هر کسی قبول دارد که مسکن مطلوب مورد آرزوی همه مردم است، حتی آنهایی که واقعا چنین عقیده ای ندارند، وانمود می کنند که قبول دارند. سؤال این است که آیا این طرح مشخص مشکل مسکن را حل می کند؟ اگر چنین است آیا بهتر از هر راه حل عملی دیگر است؟ استدلال اظهار نظر کنندگان مغالطه آمیز است و آنها مرتکب مغالطه نتیجه نامربوط شده اند.
در یک دادگاه قانون برای اثبات اینکه شخص متهم به قتل گناهکار است، بازپرس ممکن است مقدار زیادی در مورد اینکه این قتل جنایتی خوفناک است بحث کند و حتی ممکن است در متقاعد ساختن حضار نسبت به آن نیز کامیاب گردد. اما وقتی کسی از این سخنان پیرامون هولناک بودن قتل نتیجه بگیرد که متهم مجرم است، مرتکب مغالطه نتیجه نامربوط گشته است.
در اینجا یک سؤال به طور طبیعی مطرح می شود که چگونه چنین براهینی ممکن است دیگران را فریب دهد؟ وقتی معلوم است نتیجه از نظر منطقی کاملاً نامربوط است، چرا باید این استدلال کسی را گمراه کند؟
واقع این است که اولا" همیشه روشن نیست که استدلال مفروضی، نمونه ای از مغالطه نتیجه نامربوط باشد. در خلال مراحل مفصل یک بحث، خستگی ممکن است موجب بی دقتی گردد و امور نامربوط از روی غفلت وارد بحث شوند. ثانیا می توان گفت زبان همان قدرکه در خدمت انتقال معلومات و داده هاست، در خدمت برانگیختن عواطف نیز هست.
اولین مثالی که در مورد این مغالطه ذکر شد در نظر بگیرید. اگر فرض کنیم که مسکن مناسب مطلوب همه مردم باشد ممکن است با اظهار آن، حس مقبولیتی برای خود و گفته های خود در مردم به وجود آوریم و چنین حسی از طریق تداعی روانی، و نه استلزام منطقی، منجر به نتیجه نهایی گردد. گوینده ممکن است موفق شود چنان احساسات افراد رانسبت به بهبود وضع مسکن تحریک کند که شنوندگان همه با هیجانی زائدالوصف به نفع لایحه مطرح شده رأی دهند و تمایل آنان نسبت به لایحه بسیار بیشتر از تمایلی باشد که ممکن بود به دنبال اثبات منطقی نفع و سود عمومی حاصل از اجرای طرح ایجاد شود.
در مثال دوم، اگر بازپرس تصویر کاملاً محرکی از دهشتناک بودن قتل ارائه دهد، اعضای هیئت منصفه ممکن است به واسطه این وحشت و تنفر چنان تحریک شوند که خیلی سریعتر از آنکه بازپرس جرم متهم را اثبات کند، حکم به محکومیت متهم بدهند.
علی رغم آنکه هرگونه تمسک به تحریک عواطف از نظر منطقی ربطی به صدق یاکذب نتیجه، مورد نظر افراد ندارند، ولی در تمام موارد مغالطه نتیجه نامربوط، توسل به تحریک عواطف لازم نیست. یک استدلال ممکن است خالی از هیجان، خالی از هرگونه سوء نظر و بی طرفانه صورت گیرد ولی با وجود این آمیخته با مغالطه نتیجه نامربوط باشد. قاضی دلسوزی وکیل جوانی را به خاطر سخنرانیش مورد ستایش قرار داد و چنین آرزو کرد که روزی برسد که وکیل جوان بتواند موردی پیدا کند که سخنانش واقعا ارتباطی با آن مورد داشته باشند.