47. ترجمه فارسى، يعنى قديم‏ترين ترجمه قرآن در عهد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم انجام گرفته است؛ زيرا در نامه‏هاى ايشان به پادشاهان آن روزگاران، مانند نجاشى ومقوقس و خسرو پرويز، آيات قرآنى هم بود، و طبعا ترجمه نامه‏ها و آيات به اطلاع آنان مى‏رسيد، و حضرت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين معنا را مى‏دانستند و انكارى نمى‏فرمودند. ديگر اين كه عده‏اى از ايرانيان از سلمان خواسته بودند كه سوره حمد (و بعضى آيات قرآنى) را براى آنان به فارسى ترجمه كند و او چنين كارى انجام داده بود از جمله بسم اللّه الرّحمن الرّحيم را به «به نام يزدان بخشاينده» ترجمه كرده بود، و حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از اين مسأله باخبر بودند و انكارى نفرموده بودند. در قرون بعد نيز ايرانيان نخستين قومى از مسلمانان بودند كه قرآن را به زبان مادرى و رسمى خود ترجمه كردند. تا قبل از كشف و تصحيح قرآن قدس به همت آقاى دكتر على رواقى، ترجمه تفسير طبرى كه ترجمه آيات قرآنى را نيز همراه دارد و در سال 345 ق. صورت گرفته بود، كهن‏ترين ترجمه فارسى قرآن شمرده مى‏شد. ولى ترجمه قرآن قدس از آن هم كهن‏تر و متعلق به سال‏هاى بين 250 تا 350 هجرى قمرى است.

48. ترجمه تركى قرآن، نسخه‏اى از ترجمه تركى قرآن با تاريخ 734 ق. در موزه‏هاى هنرى تركى- اسلامى استانبول نگهدارى مى‏شود، كه قديم‏ترين ترجمه موجود تركى قرآن است.

49. ترجمه اردو، نخستين ترجمه قرآن كريم به زبان اردو، ترجمه مولاناشاه رفيع الدين دهلوى است (1190 ق.)؛ اما از آن پس اردو زبانان در ترجمه و تفسير قرآن كريم در فاصله چهار قرن، سنگ تمام گذاشته‏اند و كتابشناسى ترجمه‏ها و تفسيرهاى قرآن كريم به زبان اردو كه منتشر شده است، بيش از هر يك هزار اثر را در بر دارد.

50. ترجمه لاتين، نخستين ترجمه لاتينى قرآن را رابرت كتونى (روبرتوس كتننسس) در سال 1143 م. انجام داد كه قرن‏ها بعد با اجازه مارتين لوتر اجازه چاپ پيدا كرد.

51. ترجمه انگليسى قرآن، قرآن كريم به انگليسى بيش از هر زبان اروپايى ديگرترجمه شده است و امروزه بيش از چهل ترجمه كامل و يك صد و بيست ترجمه برگزيده از قرآن كريم به انگليسى وجود دارد. نخستين ترجمه كامل انگليسى به قلم الكساندر راس است كه از روى ترجمه فرانسوى در سال 1648 م. به عمل آمده است.

از غير مسلمانان ترجمه آرتور آربرى ترجمه‏اى ممتاز است. و از مسلمانان ترجمه‏هاى پيكتال و عبد اللّه يوسف على.

52. ترجمه فرانسوى قرآن. بهترين ترجمه‏هاى فرانسوى قرآن ترجمه كازيميرسكى، و ترجمه بلاشر است.

53. ترجمه آلمانى قرآن. بهترين ترجمه‏هاى آلمانى قرآن ترجمه اولمان، ترجمه هنينگ، و اخيرا ترجمه همراه با توضيحات و واژه‏نما (كونكوردانس) اثر رودى پارت است.

54. ترجمه روسى قرآن. بهترين ترجمه‏هاى روسى قرآن يكى ترجمه كراچفسكى است، و ديگرى كه در سال جارى (1374 ش.) انتشار يافته است ترجمه پرفسور عثمانوف.

55. اولين مفسر قرآن حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هستند و نمونه‏اى از تفسيرهاى ايشان، با ترتيب سوره به سوره در كتاب الاتقان سيوطى نقل شده است. نيز بسيارى از احاديث از ايشان نقل شده است كه روشنگر آيات قرآنى است و احاديث تفسيرى نام دارد.

56. پس از رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بزرگ‏ترين قرآن شناس و مفسر جامعه اسلامى در صدر اسلام، حضرت على بن ابى طالب عليه السّلام است كه سوگند ياد فرموده است كه اگر بخواهم تفسير سوره حمد را در حدى كه هفتاد بار شتر باشد، بيان مى‏دارم. هم چنين ايشان از حافظان قرآن و كاتبان وحى بوده است و مصحف خود را در فاصله‏اى كمتر از يك هفته پس از وفات رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جمع كرد. ولى چون داراى توضيحات و اضافات تفسيرى بود و فى المثل نام منافقان را كه در قرآن با اشاره و بدون نام آمده است، بالصراحه معلوم مى‏كرد و نظاير اين، آن جمع و تدوين را كه بر حسب نزول بود ازايشان نپذيرفتند. حضرت ابتدا آزرده شدند؛ ولى سپس با ديدن روشمندى و اتقان شيوه كار گروه زيد بن ثابت در عهد عثمان و كمال دقت و مراقبتى كه در تدوين مصحف امام (مصاحف عثمانى) به كار رفته بود آن را پذيرفتند و مصحف خود را ظاهر نساختند و فرمودند: اگر همان مسؤوليتى كه به عثمان داده شد به من داده مى‏شد من نيز در جمع و تدوين قرآن همان كار را مى‏كردم.

57. پس از حضرت رسول و حضرت على عليه السّلام بزرگ‏ترين قرآن‏شناس جامعه صدر اسلامى ابن عباس (عبد اللّه بن عباس) صحابى گرانقدر و شاگرد حضرت على عليه السّلام بوده است كه اقوال تفسيرى او كه در دل تفسير طبرى آمده بوده است، به صورت مستقل جمع شده و به كوشش فيروزآبادى صاحب قاموس تحت عنوان تنوير المقباس فى تفسير ابن عباس مدون گرديده و در عصر جديد انتشار يافته است.

58. پس از ابن عباس شاگرد بزرگش مجاهد، مفسرى بزرگ است و گويند سى بار قرآن كريم را به درس و تفسير نزد ابن عباس دوره كرده بود و به روايتى شاگرد حضرت على عليه السّلام هم بوده است. در سال‏هاى اخير تفسير او در دو مجلد به طبع رسيده است.

59. مهم‏ترين تفسير قديم جهان اسلام تفسير طبرى مورخ و محدث بزرگ ايرانى است (متوفى 310 ق.) كه به جامع البيان معروف است و در سى مجلد به طبع رسيده است. اين تفسير قديم‏ترين و مهم‏ترين تفسير نقلى يا مأثور جهان اسلام هم شمرده مى‏شود.

60. قديم‏ترين تفسيرهاى شيعه يكى تفسير على بن ابراهيم قمى است كه در دو مجلد به طبع رسيده است؛ و ديگر تفسير فرات كوفى كه آن نيز طبع منقحى دارد. قمى و كوفى از رجال اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجرى‏اند.

61. قديم‏ترين تفسير فارسى شيعه اماميه، تفسير ابو الفتوح رازى (متوفاى نيمه اول قرن ششم هجرى) است كه روض الجنان و روح الجنان نام دارد. اين تفسير در بيست جلد است و پيش‏ترها به كوشش علامه قزوينى، مرحوم قمشه‏اى،مرحوم شعرانى و اخيرا به كوشش دكتر محمد جعفر ياحقى و دكتر مهدى ناصح به طبع رسيده است.

62. قديم‏ترين تفسير عرفانى فارسى تفسير كشف الاسرار و عدّة الابرار اثر رشيد الدين ابو الفضل ميبدى (م 520 ق.) است كه مبتنى بر امالى تفسيرى خواجه عبد اللّه انصارى است.

63. مهم‏ترين تفسير بر وفق مشرب يا مذهب اعتزال تفسير كشاف زمخشرى (م 538 ق.) است.

64. مهم‏ترين تفسير كلامى جهان اسلام، بر وفق مذهب اشعرى، تفسير كبير امام فخر رازى (م 606 ق.) است در بيش از سى مجلد.

65. جامع‏ترين تفسير قديمى شيعه اماميه مجمع البيان در ده مجلد اثر ابو على امين الاسلام فضل بن حسن طبرسى (م 548 ق.) به عربى است كه به فارسى هم ترجمه شده است.

66. مهم‏ترين تفسير شيعه در قرن چهاردهم هجرى تفسير الميزان، اثر شادروان علامه طباطبائى (م 1361 ش.) است در بيست جلد به عربى كه به فارسى هم ترجمه شده است.

67. جديدترين و مهم‏ترين تفسير جهان اسلام (اهل سنت)، التفسير المنير نوشته استاد وهبة زحيلى است، به عربى (32 جلد در شانزده مجلد، طبع 1411 ق./ 1991 م.).

دكتر زحيلى فقه‏شناس و استاد فقه در اغلب دانشگاه‏هاى سوريه و جهان اسلام است. گفتنى است كه اين كتاب در چند سال پيش برنده جايزه كتاب سال جهانى جمهورى اسلامى ايران شد.

68. «اعجاز عددى قرآن كريم» يكى از رشته‏هاى قرآن پژوهى جديد است كه مقصود آن نشان دادن نظم اعجازگونه رياضى قرآن كريم است. نخستين كسى كه اين مسأله را پيش كشيد و حيرت و اعجاب جهانيان را برانگيخت، دكتر رشاد خليفه‏ مصرى الاصل و استاد كامپيوتر در دانشگاه‏هاى امريكا بود كه فرضيه عدد نوزده را پيش كشيد كه بسم اللّه الرحمن الرحيم، نوزده حرف است و كلمه «اسم» نوزده بار در قرآن آمده است، و كلمه جلاله (اللّه) 2698 بار كه مضربى از نوزده است؛ يعنى 142 19؛ و «الرحمن» 57 بار (19 3)، و «الرحيم» 114 بار (6 19) در قرآن به كار رفته است. اما نظريه او از دو جهت غوغا به بار آورد: يكى آن كه عدد نوزده در قرآن شماره نگهبانان جهنم هم هست (عليها تسعة عشر). اين اشكالى به بار نمى‏آورد، ولى عدد نوزده عدد مقدس با بيان و بهاييان است؛ يعنى «حروف حى» يا اصحاب نزديك باب است، لذا مسلمانان از اين نظريه برآشفتند و آشوب‏هاى بعد در نهايت به ترور يا قتل رشاد خليفه انجاميد. اشكال ديگر نظريه او اين بود كه تا حدودى «حساب سازى» در آن مشاهده شد. از جمله يكى از بزرگ‏ترين قرآن پژوهان ايران، آقاى دكتر محمود روحانى، كه صاحب يكى از دقيق‏ترين فرهنگ‏ها و فهرست‏هاى آمارى قرآن است (به نام فرهنگ آمارى كلمات قرآن كريم/ المعجم الاحصائى لألفاظ القرآن الكريم، 3 مجلد، طبع مشهد، مؤسسه چاپ و نشر آستان قدس رضوى)، بررسى جديد و دقيقى درباره آمار كلمه جلاله (اللّه) در قرآن انجام داده و از نظريه دكتر رشاد خليفه هم باخبر بوده است و با قاطعيت تمام آمار اين كلمه را 2699 نشان مى‏دهد كه با آمار رشاد خليفه يك عدد اختلاف، و با المعجم المفهرس معروف محمد فؤاد عبد الباقى دو عدد اختلاف دارد.

69. امّا راهى را كه رشاد خليفه باز كرده بود ديگران از جمله عبد الرزاق نوفل از قرآن پژوهان اهل سنت، و ابو زهراء النجدى از قرآن پژوهان شيعه ادامه دادند و به تناسب‏هاى رياضى قابل توجهى رسيدند. كتاب عبد الرزاق نوفل اعجاز عددى در قرآن كريم نام دارد و به قلم قرآن پژوه و قرآن شناس دانشور معاصر، آقاى مصطفى حسينى طباطبائى به فارسى ترجمه شده است. ذيلا تعدادى از آمار و ارقام شگفت‏آور عبد الرزاق نوفل نقل مى‏شود:

- واژه دنيا در قرآن كريم 115 بار به كار رفته است، و واژه آخرت هم همين تعداد.

- شياطين 68 مرتبه، ملائكه هم همين تعداد.

- حيات 71 بار، موت هم همين تعداد.

- علم و معرفت و مشتقات آنها 811 بار، ايمان و مشتقات آن هم همين تعداد.

- ابليس يازده بار، و استعاذه از او هم به همين تعداد.

- كلمه يوم به معناى روز (به صورت مفرد) 365 بار به تعداد روزهاى سال (شمسى) در قرآن به كار رفته است. و به صورت تثنيه و جمع سى بار، به تعداد روزهاى ماه.

- كلمه شهر به معناى ماه، 12 مرتبه در قرآن ديده مى‏شود به تعداد ماه‏هاى سال.

70. اما كتاب دكتر ابو زهراء النجدى قرآن پژوه شيعه من الاعجاز البلاغى و العددى للقرآن الكريم نام دارد و چنان كه از نامش برمى‏آيد به عربى است و هنوز به فارسى ترجمه نشده است و از نظر شگفتى‏هاى رياضى به پاى كار رشاد خليفه و عبد الرزاق نوفل نمى‏رسد. ذيلا چند تناسب و ظرافت عددى قرآنى را كه او پيدا كرده و در كتاب پيش گفته آورده است، نقل مى‏كنيم:

- ساعت/ الساعة در قرآن كريم 24 بار به كار رفته است به تعداد ساعات شبانه روز.

- سماوات السبع يا سبع سماوات، هفت بار به كار رفته است.

- «سجد» و مشتقات آن 34 مرتبه به كار رفته است كه برابر مجموع سجده‏هاى هفده ركعت نماز شبانه‏روزى است، از قرار هر ركعتى دو سجده، جمعا 34 سجده.

- لفظ صلاة و قيام و اقيموا و مشتقات آن 51 بار به كار رفته است كه برابر با هفده ركعت نماز واجب و 34 ركعت نماز مستحب شبانه روزى است.

- مشتقات وصى/ توصيه به تعداد اوصياى الهى دوازده بار به كار رفته است.

- لفظ شيعه و مشتقاتش دوازده بار در قرآن به كار رفته است.

- مشتقات فرقه، 72 بار به كار رفته است و اين به تعداد 72 فرقه اسلامى است.

در پايان اين نكته گفته شود كه اين گونه پژوهش‏ها جنبه تفننى دارد، و ارزش طراز اول علمى ندارد.

درسنامه علوم قرآنى   /حسين جوان آراسته‏