خلاصه قواعد عربی ( 2 ) رشته ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور

خلاصه قواعد عربی 2 رشته ادبیات فارسی

دانشگاه پیام نور

تهیه و تنظیم : محمد قادری

آشنایی با قواعد زبان عربی در درک و فهم قرآن کریم و احادیث و همچنین در فهم متون نظم و نثر زبان فارسی به ویژه متون نثر کهن و مصنوع کار برد انکار ناپذیری دارد. بنابراین آموزش آن به ویژه برای دانشجویان رشته زبان و ادبیات فارسی توصیه جدی می شود.

دانشجویان رشته زبان و ادبیات فارسی در طول دوره کارشناسی 8 واحد قواعد عربی می خوانند (قواعد 1 تا 4). قواعد 1و2 مختص صرف و قواعد 3 و 4 مختص نحو می باشد.

از این میان قواعد عربی 2 به تجزیه و تحلیل اسم و انواع آن و دگرگونیهای آن اختصاص دارد.

«مبحث اسم »

1- تعریف:             کلمه ای است که به خودی خود دارای معنایی مستقل و در نخستین کاربرد خود، با هیچ یک از زمانهای سه گانه، همراه نبوده است.          مانند : علی ، بحر ، ناصر ، شریف و....

2- اقسام اسم با توجه به حروف اصلی آن :

–                                                  ثلاثی  مجرد:      فُلسْ                         ثلاثی مزید:    إسلام

–                                                  رباعی  مجرد:    جعفر                        رباعی مزید:  عُنقُود

–                                                  خماسی  مجرد:   سَفَرْجَلْ         خماسی مزید:  سَلْسَبیل

الف : اسم ثلاثی مجرد و وزنهای آنها:

•                           اسم ثلاثی مجرد دارای ده ساخت و وزن است بدین گونه :

فَلس ،   بروزن "فَعل"            عِنَب ، بروزن  "فِعَل"      فَرَس ،  بروزن "فَعَل"       إِبِل ، بروزن  " فِعِل"

کَتِف ،  بروزن "فَعِل"      قُفْل ، بروزن  "فُعْل"              عَضُد ، بروزن " فَعُل"           صُرَد ، بروزن "فُعَل"

حِبْر   ،  بروزن "فِعْل"             عُنُق ، بروزن  "فُعُل"

•                           اسم ثلاثی دارای وزنهای مزید فیه بسیاریست ، مانند :

أفْکَل ، أَجْدَل ، أَبیَض ، أَسْوَد ، إصبَع ، إسلام، إسنام ،  إِصلِیت ، أُسلُوب ، أُخْدُود ، الإِدْرَوْن...

   کمترین حروف اصلی اسم مُتَمَکِّن (مُعْرَب) ، سه حرف است از اسمهای معربی که کمتر از سه حرف داشته باشند، بی گمان ، حرفی حذف شده است. بر همین بنیاد است که گفته اند اصل اسمهای: "یَد" ، "دَم" و "أَخ" ، "یَدَی"، "دَمَو" و " أَخَو" بوده است.

ب) اسمهای رباعی مجرد و وزنهای آن:   رباعی مجرد دارای پنج وزن مشهور است.

1- فَعْلَلَ : جَعْفَرَ ، سَهْلَبْ             2- فُعْلُل : بُرْثُن ، کُنْدُر             3- فِعْلِل : زِبْرِج ، حِفْرِد

4-  فِعَلّ: قِمَطْر، فِطَحْل            5- فِعْلَل : دِرْهَم ، قِلْعَم

وزنهای رباعی مزید ، به فراوانی وزنهای ثلاثی مزید نیست، ولی با این همه ، وزنهای آن ، کم نیست.

چند نمونه از وزنهای رباعی مزید :

فَدَوْکَس ، بر وزن    " فَعَوْلَل "  .           عُنْقُوْد ، بر  وزن    " فُعْلُوْل " .    بَلَهْوَر ، بر  وزن    " فَعَلْوَل " .   

زَوَجُوْن، بر وزن   "  فَعَلُوْل " .                 فِردَوْس ،  بر  وزن " فِعْلَوْل " .

ج : اسم  خُماسی مُجَرّد و وزنهای آن :    اسم خماسی در چهار وزن زیر،آمده است :

سَفَرْجَل ، شَمَرْدَل ، بر وزن " فَعَلَّلٌ ".               قِرْطَعب ، جِرْدَحل ، بر وزن "فِعلَلٌّ".           

جَحْمَرِش ، قَهْبَلِسٌ ، بروزن  "فَعْلَلِلٌ "             . خُزَعْبِلٌ ، قُذَعمِلٌ، بر وزن " فُعَلِّلٌ"

·   این وزن، در معنی اسمی نیامده و تنها در معنی صفات به کار رفته است

وزنهای اسمهای خماسی مزید اندک است :

سَلْسَبِیل ، عَنْدَلِیب ،بر وزن  " فَعْلَلِیل ".   خُزَعْبِیل ، قُذَعْمِیل ،بر وزن " فُعَلِّیل ”.   عَضْرَفُوط ، قَرْطَبُوس ، بر وزن " فَعْلْلُول”.

برای سهولت در تشخیص نوع اسم باید گفت که میزان سنجش اسم، همان« ف ع ل» است که به کمک این قالب وزن وحروف اصلی و زاید اسماء شناخته می شود که با این شیوه نیازی به حفظ کردن تمام وزنها نیست.

سَلاسِل¬  فَعالل ¬ رباعی مزید                       إنسان ¬ إفعال  ¬  ثلاثی مزید

زُنْبوُر ¬ فُعْلُول  ¬ رباعی مزید                      قَرْطَبُوس ¬  فَعْلَلُول ¬ خماسی مزید

·   تکرار لام الفعل جزء حروف اصلی محسوب می شود. مانند:  خُزَعبِل ¬ فُعَلِّل که لام الفعل سه بار تکرار شد و جزء حروف اصلی است بنابراین این اسم خماسی مجرد است، یا شَهْرَب ¬ فَعْلَل، لام الفعل دو بار تکرار شد پس این اسم رباعی مجرد است.

3- تقسیم دیگر برای اسم:     - متصرف     - غیر متصرف

اسم متصرف: اسمی است که در شکلهای مثنی ، جمع ، مُصغَّر، منسوب و ... به کار می رود: کتاب، کتابان ، کُتُب ، کُتَيِّب ، کتابِيّ.

اسم غیرمتصرف:  اسمی است که همواره در یک شکل به کار رود:  اِذ، إذا ، مَن ، مَا

4- تقسیم اسم، متصرف:     - جامد        - مشتق

جامد     - مصدری:             (ریشه فعلی داشته باشد) مانند: قِراءَة، جلوس، کتاب و....

جامد     - غیر مصدری :      (ریشه فعلی نداشته باشد)   مانند: رَجُل ، دِرهَم

مشتق : اسمی است که از فعل گرفته شده باشد. مانند : عالم، شریف، أفضَل

  مصدر مجرد دو نوع است:     1- ثلاثی مجرد                           2- رباعی مجرد

1- ثلاثی مجرد: عَدْل ، نَصْر، قَوْل

·         به جز مصدر  ثلاثی مجرد که دارای وزنهای گوناگون و بسیار است، همه مصادر دیگر، قیاسی هستند.

مصادر ثلاثی مجرد:             چنانکه یاد شد، مصادر افعال ثلاثی مجرد، دارای وزنهای بسیار است.   در زیر تعدادی از آنها دیده می شود.

« نَصْر، عِلْم، شُغل، رَحمَة، نِشْدَة، قُدْرَة، دَعْوَی، ذِکْری، بُشری، لَیّان، حِرمان، غُفران، خَفَقَان، طَلَب ، خَنِق ، صِغَر، هُدًی ، غَلَبَة، سَرِقَة،  ذَهاب، إیاب،  سُعَال، زَهادَة ، دِرایة ....»

·         برخی از مصادر ثلاثی مجرد بر وزن "مفعول" و تعدادی نیز بر وزن "فاعِلَة"  آمده است.

« مَیْسُور(آسانی) مَعْسُور (دشواری)             عافِیة   عاقِبَة»

   - بیشتر وزن های مصادر پیشین سماعی هستند. ولی از آن میان،  وزن های زیر را می توان به قیاس به کار برد .

 « فِعَالَة، فَعَلان، فُعَال، فَعِیل، فُعْلَة، فِعال، فُعُولَة، فَعَالَة، فَعَل، فَعْل »

1- هر گاه مصدر به معنی حرفه و شغل باشد بر وزن " فِعالَة" خواهد بود:      زِراعَة ، تِجارة ، حِیاکة ( بافتن ).

2- در صورتی که به معنی پریشانی و نا آرامی باشد، وزن آن "فَعَلَان" خواهد بود:    مانند: غَلَیان، دَوَران، جَوَلان و خَفَقَان.

3- مصدری که در معنی صوت و آهنگ به کار رود، بر وزن "فُعال"  یا " فَعِیل”  خواهد بود. مانند: نُعاب ، صُراخ، طَنین و صَهِیل.

4- چنانچه به رنگی دلالت کند، بروزن"فُعْلَة" خواهد آمد. مانند: حُمْرَة ، زُرْقَة.

5- در صورتی که دارای معنی امتناع و نپذیرفتن باشد، بر وزن فِعَال  خواهد بود. مانند: نِفَار، إِباء، و جِماح .

6- مصدری که در معنی " درد " آمده باشد،  وزن آن " فُعَال" خواهد بود.  مانند:  زُکام ، و دُوار.

7- چنانچه به معنی راه رفتن باشد، بروزن " فَعیل" می آید.  مانند: رَحِیل ، ذَمِیل  و  رَسِیم.

8- وزن مصدر از فعل ماضی "فَعُلَ" به ضمّ عین ، فُعُولة یا فَعَالَة و یا فَعَل است. مانند: جَزُلَ  جَزَالَةً ، سَهُلَ سُهُولَةً و  کَرُمَ  کَرَمَاً .

9- وزن مصدر "فَعِلَ" لازم "فَعَل" است. مانند: فَرِحَ  فَرَحاً  عَطِشَ  عَطَشاً، وَجِعَ  وَجَعاً.

10- مصدر " فَعَلَ " لازم ، بر وزن " فُعُول " آمده است: مانند:  جَلَسَ جُلُوساً  و  حَضَرَ حُضُوراً.

11- وزن مصدر دو فعل "فَعَلَ و فَعِلَ" مُتَعدی ، به ترتیب ، به فتح و کسرعین ، "فَعْل" است: کَسَبَ  کَسْبا،  فَهِمَ  فَهْماً  و  حَمِدَ  حَمْداً.

مصدر های رباعی مجرد:

   فعل رباعی مجرد دارای دو مصدر است:   " فَعْلَلَة" و "فِعْلَال"

·         وزن مصدر دوم، تنها در فعلهای مضاعف رباعی، قیاسی و در غیر مضاعف، سماعی است.   مانند:

   زَلزَلَ  زَلزَلَةً یا زِلزالاً   ،        وَسوَسَ وَسوَسَةً یا وِسْوَاساً   ،             دَحْرَجَ  دَحرَجَةً  یا دِحراجاً   ،        تَرجَمَ  تَرجَمَةً.

مصادر ثلاثی مزید:

أَفعَلَ ¬  إِفعال ( اَکرم – اِکرام )                                  فَعَّل  ¬  تفعیل و تَفعِلَة (کرّمَ – تکریم و تکرِمْة)

فاعل ¬ مفاعَلَة و فِعال (قاتل – مقاتَلة و قِتال )                 تَفَعَّلَ¬  تَفَعُّل  (تَقَدَّمَ – تَقَدُّم )

تَفاعَل¬  تَفاعُل (تشارکَ – تَشارُک)                             إفتَعَل¬  إفتعال (إنتَصَر – إنتِصار)

إنفَعَل ¬ إنفعال  (إنطَلَق – إنطِلاق)                              إفعَلَّ ¬ اِفعِلال  ( إحمَرّ – إحْمِرار)

اِستفعَل¬  استفعال ( إستَلزَم – إستلزام)                          إفعالَّ  ¬ اِفعیلال ( اِحمارّ – اِ حمیرار)

إفعَوعَلَ¬  إفعیعال (إحْدَودَبَ – اِحدِیداب)

مصدرهای رباعی مزید، در سه وزن زیر آمده است:

تَدَحرَجَ    تَدَحرُجاً                  تَفَعلَلَ       تَفَعلُلاً

إحرَنجَمَ   احرِنجَاماً                إِفعَنلَلَ     افِعْنلاَلاً

إِقشَعَرَّ     اقشِعراَراً                إِفعَلَلَّ      افعِلاَّلاً

·     مصدر فعل مجهول، همان مصدر فعل معلوم است، یعنی با دگرگونی شکل فعل از معلوم به مجهول،هیچ تغییری در مصدر آن، روی نمی دهد. مانند :          نُصِرَ نَصراً .            أُنذِرَ  إِنذَراً .             کُرِّمَ  تَکرِیماً .....

مصدر میمی و ساختمان آن: مصدر میمی مصدری است که در معنی با مصدر عادی فرقی ندارد. با افزودن «میم» به آغاز فعل، مصدر میمی به دست می آید. مصدر میمی از فعل ثلاثی مجرد، بروزن "مَفعَل " می آید: مَأَخذ ، مَشْرَب ، مَقْتَل ، مَرْمَی .

·     اگر فعل، مثال واوی و محذوف الفاء، در مضارع باشد، مصدر میمی بر وزن "مَفعِل" خواهد بود.    

                               وَثِق  ¬ یَثِقُ  ¬ مَوْثِق        وَعَد ¬ یَعِدُ  ¬ مَوْعِد

·    وزن مصدر میمی از فعل غیر سه حرفی، وزن اسم مفعول همان فعل است. مانند: مُکتَسَب ، مُستَخرَج

مصدر صناعی یا جعلی: اسمی است با " یاء" مشدّد و نسبت، که به آخر آن ، تاء تانیث پیوسته و دارای معنی مصدری باشد.

عالمیَّة،مَعذوریَّت، أعلَمیَّة، إنسانیَّة، عثمانیَّة، اسنادیَّة، مَصدَریَّة.

·    مصدرجعلی که خود نوعی صفت است، هیچ گاه با موصوف خود، همراه نیست.

اسم مصدر: اسم مصدر اسمی است که معنی مصدر دارد ولی حروف آن در لفظ یا در تقدیر، از حروف فعلش کمتر است .

 مانند:       أَیْسَرَ یُسْراً .                أَعْطَی   عَطَاءً .                    تَکَلَّم   کَلامَاً.

·     واژه های   " یُسر ، عَطَاء ، و کَلام". اسم مصدر فعلهای بالا هستند، نه مصدر آنها. زیرا دو کلمه نخستین، خالی از همزه باب إفعال اند و "کلام " نیز "تاء" تَفَعُّل را ندارد .

مصدر "مَرّة " : اسم مَرّة، مصدریست بر وزن «فَعْلَة» و به معنی یک بار انجام گرفتن فعل، مانند : نَظَرْتُ إِلَیهِ نَظْرَةً ، و أَخَذْتُ أَخْذَةً

مصدر " نَوْع" : اسم نوع ، مصدریست بر وزن «فِعْلَة» نمایانگر هیأت و نوع فعل، مانند : هَجَمَ إِلَیَّ هِجمَةً، و خَبَرتُهُ خِبْرَةَ الحَکیمِ.

·      وزن مَرّة از فعل ثلاثی مجرد ، "فَعْلَة" و وزن نَوع یا هَیأت، " فِعلَة" است . مانند: "ضَرْبَة" و " مِشْیَة.

·      مصدر "مَرّة " و "نوع" از فعل بیش ازسه حرفی، بر وزن مصدر آن فعل ، همراه با تاء تأنیت به کار می رود  

إستَعمَعتُ إستماعةً ، إلتفَتَت إليَّ إلتفاتَةَ الظَّبي

·         چنانچه مصدر ، خود دارای "تاء" باشد در حالت مرّة و نوع ، باید قالبی را برگزینند که نمایانگر مَرّة یا نوع باشد

رَحِمْتُهُ رَحْمَةً واحِدةً.         تَرجَمَ المُترجِمُ النصّ ترجمْةً قَیِّمةً.

موصوف و صفت :

اسم موصوف : هر اسمی را گویند که انسان، جانور، شئ یا معنایی را با آن بنامند. مانند: احمد، فَرَس، کتاب، إحسان .

صفت: کلمه ای است که معنی موصوف را روشن می گرداند. مانند: فاضل، صغیر، متکبّر، أعلَم

·     همه اسمهای جامد، موصوفند. از میان اسمهای مشتق اسم زمان،  مکان، و اسم آلت موصوف و بقیه صفتند .

·    سه گونه از اسمهای جامد ، ملحق به صفتند:

1-                        اسم منسوب، مانند: بَصْرِيّ ، کُوفِيّ ، نَحْويّ .... .

2-                        اسم جامدی که در معنی مشتق به کار رود مانند: "رَأَیْتُ قائِداً أسداً و حَمَلاً " و "أی شُجاعاً و وَدِیعاً". در این نمونه دو لفظ "أَسَد و حَمَل " به ظاهر جامدند، ولی در معنایی که به کار رفته اند، یعنی شُجاع (دلیر) و وَدِیع (آرام)، مشتقند.

3-                        شمار اندکی از مصدرهای غیر میمی ، به گونه یی سَماعی، به جای صفت می نشینند. مانند: ثِقَة، عَدْل، رِضَیً.

اسمهای مشتق :

1- اسم فاعل     2- اسم مفعول    3- صفت مشبهه   4- صیغه مبالغه   5- اسم تفصیل   6- اسم زمان   7- اسم مکان   8- اسم آلت.

اسم فاعل :

از فعل ثلاثی مجرد بر وزن فاعل می آید:            مانند: ذاهب، ناصِر، واثِق، بائِع، داعٍ (= الدّاعی)

از فعل غیر ثلاثی مجرد بر وزن فعل مضارع معلوم به کار می رود . به جای حرف مضارع میم مضموم می آید و حرف ما قبل آخر پیوسته مکسور است . مانند :   یُحْسِنُ  ¬ مُحْسِن                     یُسَافِرُ  ¬ مُسافِر                   یَسْتَقِیم ¬ مُستَقِیم

·     اسم فاعل از معتل العین (أجوف) در پذیرفتن یا نپذیرفتن اعلال ، تابع فعل مضارع خود است .

یُقیمُ  ¬ مُقیم ،                یَختَارُ  ¬ مختار ،           یُقَوِّمُ  ¬ مُقَوِّم ،                یُداوِمُ  ¬ مُداوِم.

·     در فعل ثلاثی مجرد اجوف، حرف علّه قلب به همزه می شود.     یَبِیعُ  ¬ بائع                      یَقُولُ  ¬ قائل  

·     اسم فاعل از فعل ناقص در صورتی که بدون "الـ" و "اضافه" به کار رود ، حرف علّه حذف می شود.

   یَرمِي  ¬ رامٍ (الرّامي )              یَدْعُو  ¬ داعٍ (الداعي )          یَتَقَاضَی  ¬ متقاضٍ (المتقاضِي)

اسم مفعول :

   اسم مفعول از فعل مضارع مجهول بنا می گردد، از ثلاثی مجرد بر وزن مفعول و از غیر ثلاثی مجرد، بر وزن مضارع مجهول می آید، بدین گونه که حرف مضارع به "میم" مضموم بدل می گردد.

   یُکْتَبُ ¬ مکتوب                    یُعلَمُ  ¬ معلوم            یُحَارَب  ¬ مُحارَب                 مَسُتَغْفَر ،  مُتَرْجَم.

-          ساختمان اسم مفعول از فعل أَجوَف :

در اسم مفعول از اجوف ، پس از نقل حرکت عین الفعل به حرف پیش از آن ، واو مفعول حذف می گردد . مانند:   "مَصُونٌ" و "مَقُولٌ" که در اصل، "مَصْووُن” و "مَقْوُول" بوده اند. حرکت ضَمّه "واو" به دو حرف "ص”. "ق" نقل و سپس واو دوم حذف گردیده است.

در اجوف یایی ، ضمّه پیش از یاء به مناسبت حرف یاء بدل به کسره می گردد. مانند:  "مَبِیعٌ" و "مَدِینٌ" که در اصل، "مَبْیُوع" و " مَدْیُونٌ " بوده اند. حرکت ضمه به سبب سنگینی آن بر یاء به حرف پیش از آن نقل گردیده وسپس(واو) مفعول به التقاء ساکنین، حذف شده است .

-          ساختمان اسم مفعول از فعل ناقص :

   در اسم مفعول از ناقص یابی، نخست، واو مفعول قلب به یاء و سپس در یاء دوم ، ادغام می گردد. مانند : "مَرِمیٌّ" که در اصل ، "مَرمُویٌ" بوده است. واو ساکن پیش از یاء قلب به یاء و پس از آن ، در یاء ادغام گردید و به صورت "مَرْمُیّ" در آمد. سپس ضمه حرف میم، به مناسبت وجود یاء بدل به کسره گشت و ” مَرْمِیّ " شد .

•         در اسم مفعول از ناقص واوی ، جز ادغام ، کار دیگری انجام نمی گیرد.  مانند: "مَغْزُوٌّ" که در اصل ، " مَغزُووٌ" بوده است .

•     در اسم مفعول از مهموزاللام، بهتر آنست که همزه،  قلب به واو و در واو، ادغام شود. مانند "مَبْدُوٌّ" اصل آن " مَبْدُوءٌ " بوده است.

•      دو صیغه: "فَعُول " و " فَعِیل " در اسم فاعل و مفعول ، مشترکند. گاهی آن دو ساخت، به معنی فاعل و زمانی به معنی مفعول به کار رفته است.  در معنی فاعل. مانند: "صَبُور" و " نَصِیر”.   در معنی مفعول. مانند: " رَسُول " و " جَرِیح ".

•      ساخت اسم مفعول، گاهی در معنی مصدر به کار می رود، مانند:  "مَجلُود" "مَعقُول" ، "مَنقُول " ، "مَخلُوف" ، "مَعسُور" ، "مَجهُول " و " مَیْسُور" که در معنی "جَلْد، عَقْل، نَقْل ، خَلْف ، عُسْر ، جُهْد و یُسْر” آمده اند.

•      گاهی اسم فاعل و مفعول در ظاهر به یک شکل به کار می روند ولی در تقدیر با هم متفاوتند.(مضاعف و اجوف)

اسم فاعل                     اسم مفعول

محابِب                        محابَب  ¬   محابّ (ادغام)

مُختَیِر                         مُختَیَر     ¬ مُختار (اعلال)

مُضطرِر                      مُضطَرَر  ¬ مُضطَرّ (ادغام)

-       ساختهای اسم فاعل و مفعول : هر یک از اسم فاعل و مفعول ، دارای شش صیغه است، سه مذکر و سه مونث.

   صرف اسم فاعل از فعل " نَصَرَ" و " إرتَضَی "

   مذکر:         - ناصِرٌ         ناصِرانِ            ناصِرُونَ               - مُرتَضٍ       مُرتَضِیانِ          مُرتَضُونَ

   مونث:        - ناصِرَةٌ         ناصِرَتانِ           ناصِراتٌ              - مُدْتَضیَةٌ       مُرتَضِیَتانِ         مُرتَضِیَاتٌ

صرف اسم مفعول از دو فعل بالا:

مذکر:       مَنصُورٌ          مَنصُورانِ         مَنصُوروُنَ                 مُرتَضیً         مُرتَضَیانِ          مَرتَضَوْنَ

مونث:        مَنصُورةٌ        مَنصُورتانِ         مَنصُوراتٌ                 مُرْتَضَاةٌ         مُرْتَضَتانِ          مُرتَضَیَاتٌ

این ساخت ها برای متکلم، مخاطب و غایب، یکسان به کار برده می شوند.

صفت مشبهه

صفت مشبهه ساختی است که از فعل لازم به دست می آید و نشان دهنده معنی یا صفتی ثابت در موصوف خود است. مانند: "شَرِیف"، " جَبان" و " ذَلُول".

منظور از پایداری و همیشگی صفت در موصوف،  مقید نبودن آن،  به زمانی خاص است. بنابراین هر اسم صفتی که از فعل ثلاثی مجرد مشتق گشته و دارای معنی ثبات باشد، ولی بر وزن اسم فاعل نباشد  بی گمان صفت مشبهه است این خود، نشان روشن و فراگیریست برای صفت مشبهه.

هر ساختی از اسم فاعل و مفعول که از معنی حدوث (نو به نوشدن و ناپایداری) برخوردارنباشد، نیز صفت مشبهه است. مانند: "طاهِرُ القَلبِ " ، " مُعتَدِل القامَةِ" و " مَحمُود المَقاصِدِ".

   صفت مشبهه در ثلاثی مجرد، بیشتر از دو وزن "فَعِل" لازم و " فَعُلَ" آمده است .

از " فَعِلَ " لازم و " فَعُلَ" مانند :

ماضی                    مضارع                صفت مشبهه

فَرِحَ                       یَفرَحُ                         فَرِح

شَبِعَ                        یَشبَعُ                        شَبعَان

کَرُم                        یَکرُمُ                        کریم

جَبُنَ                        یَجبُنُ                       جَبان

بَطُلَ                        یَبطُلُ                        بَطَل

گاهی به ندرت ، از "فَعَلَ" صفت مشبهه بنا می گردد. مانند : " أقطَع " ، " أجذَم" ، " أشیَب " به ترتیب از فعلهای : قَطَعَ   یَقْطَعُ  (در معنی لازم فعل) ، جَذَمَ یَجذِمُ ، شاب یَشیِبُ .

وزن قیاسی صفت مشبهه از فعل ثلاثی مجرد :    هر گاه فعل ثلاثی مجرد، دارای معنی: رنگ، عیب یا زیور باشد، صفت مشبهه آن، به گونه یی قیاسی، بروزن "أَفعَل" و مؤنث آن، بر وزن " فَعلاء" خواهد بود. مانند :

" أَحمَر حَمراء ،   أَسوَد  سَوداء "           ( برای رنگ ).         " أعرَج عَرجاء ،  أَعْوَر    عَوراء"         ( برای عیب).

" أَحوَر حَوْراء  ،  أَتْجل     تَجلاء"         (صفاتی که به منزله زینت طبیعی هستند).

وزن های مشهور صفت مشبهه عبارتند از:       " فَعل: صَعب " ،  " فُعل: صُلْب " ، "فَعَال: جَبان "، "فُعَال: شُجَاع" ، " فَعِیل: شَرِیف" ، " فَعلان: غَضبان" ، "فُعلان: عُریان" ، "فَعِل: خَشِن” و " فَیْعِل:  سَیِّد ".

   وزن " فَیعِل" تنها از فعل اجوف می آید ، مانند قیِّم، مَیِّتْ (از اجوف واوی) که در اصل ("قَیْوِم و مَیْوِت")
 بوده اند و ضَیِّق و طَیِّب (از اجوف یایی) که در اصل "ضَیْیِق" و "طَیْیِب" بوده اند.

صفت مشبهه از فعل بيش از سه حرفي : به طور قياسي، بر وزن اسم فاعل آن فعل به كارمي رود. مانند: « مُعْتَدِلْ ، مُستَقيم ، مُطمَئِن»

ساخت هاي صفت مشبهه:      صفت مشبهه نيز(در بيشتر وزن هاي خود)همچون اسم فاعل، داراي شش صيغه يا ساخت، سه مذكّر و سه مؤنّث است. از همين رو به آن، "صفت مشبهه” يعني صفتی  همانند اسم فاعل،گفته اند.

يك نمونه از ساخت هاي صفت مشبهه:

لَطيفٌ          لَطيفانِ              لَطيفونَ                    لَطيفةٌ                لَطيفَتانِ            لَطيفاتٌ

مبالغه در اسم فاعل يا (أوزان مُبالَغه)

وزن هاي مبالغه،صفاتي هستند به معني اسم فاعل كه نشان دهنده فزوني صفت در موصوفند.       مانند:      "عَلّامة” : دانشمندِ بسيار دانا.        "أَكول” :  خورنده بسيار خور.

اوزان مبالغه، جز در مواردي اندك، از فعل ثلاثي مجرد، ساخته مي شوند. مانند دو نمونه بالا.

چند نمونه از وزن هاي مبالغه،از غير ثلاثي مجرد:  "مِعطاء، مِتلاف، نَذير، دَرّاک و مِحْسَان ".  از فعل هاي: "أَعطَي، أَتْلَفَ، أَنْذَرَ، أَدْرَكَ و أَحْسَنَ" .

نه وزن زيرين، مشهورترين وزنهاي مبالغه است و همه آنها،سَماعي هستند.يعني هر يك از اين وزن ها از هر ريشه كه آمده باشد، تنها همان را مي توان به كار برد و نمي توان هم وزن آن را،به قياس،از ريشه هاي ديگر گرفت و به كار برد.

اسم تفضيل يا أفعل تفضيل:

صيغه يا ساختي است كه فزوني صفت موجود در موصوف را نسبت به ديگر نشان مي دهد و ساخت آن از ثلاثي بر وزن «أَفْعَل» براي مذكر و «فُعلي» براي مؤنث است.        خَليلٌ أعْلَمُ مِنْ سَعيدٍ .            أفضل- فُضلی،            اَكْبَر- كُبری

شروط ساختن اسم تفضيل:     اسم تفضيل از فعل ثلاثي مجرّد، متصرّف، معلوم و تامّ ، داراي قابليت تفضيل (برتري دادن چيزي بر چيز يا چيزهاي ديگر) كه به دور از معاني: رنگ، عيب و  زيور باشد، ساخته مي شود.   

از اين رو از فعل "كَاتَبَ” اسم تفضيل بنا نمي گردد، زيرا اين فعل، داراي بيش از سه حرف است.

نيز از "نِعْمَ"و "بِئْسَ"،نمي توان اسم تفضيل ساخت،چون اين دو فعل،جامدند.

و «عُلِمَ» چون مجهول است و «كانَ» ناقص است. و در «فَنِيَ و ماتَ» قابليت تفضيل نيست و فعل هاي به ترتيب، داراي معني رنگ و عيب و زيورند، اسم تفضيل ساخته نمي شود.

از فعل هايي كه به معني رنگ و عيب و زيور باشند ولي صفت مشبهه آنها بر وزن «أفْعَل فَعْلاء» نباشد مي توان اسم تفضيل بنا كرد. مانند:«هذا أَقْبَحُ مِنْ ذاك»

چنانچه بخواهند از فعل هايي كه داراي شروط كامل براي ساختن أفعل تفضيل نيستند، أفعل تفضيل بنا كنند. مصدر فعل مورد نظر را به حالت منصوب،پس از يكي از الفاظ:  "أَشَدّ ، أَكْبَر ، أَكْثَر ، أَعْظَم " و مانند اينها مي آورند. مانند :  

" هُمْ أَشَدُّ إيماناً مِن غَيْرِهم" (از باب ﺇفعال: آمَنَ يؤْمِنُ ايماناً).           " هُوَ أَكْثَرُ احْتِراماً لِأَبَوَيْهِ و أَوْسَعَ ﭐخْتِیاراً مِنْ أَخِيهِ".

" هَذَا أَشدُّ بَياضاً و أَكْثَرَ حَوَلاً مِن ذَاك‌".                                   " عَيْنُها أَشَدُّ حَوَراً".

چنانچه أفعل التّفضيل بدون "ا لـ" به كار رود، همواره مفرد مذكر خواهد بود، يعني براي موصوف مفرد، مُثنّي، جمع، مذكّر و مؤنث، در وزن " أفعَل " و همراه با "مِن" حرف جرّ،به كار مي رود.   مانند:

مُحَمَّدٌ اَفْضَلُ مِن خالدٍ ،           و هُما اَفضلُ مِن جَعفرٍ ،         و هُم أَفضلُ مِن صَديقِهِم عَلِيٍّ.              فاطِمهُ أَفضَلُ مِن سُعادَ،

و هُما أَفْضَلُ مِن مَريمَ.            النّساءُ المُتَعَلِّماتُ أَفضْلُ مِن الْجاهِلاتِ.

در صورتي كه با "الـ" به كار رود، بايد با موصوف خود، مطابقت كند. مانند: 

مُحَمَدٌ الأفضلُ.      عَليٌ و جَعْفرٌ الأَفْضَلانِ.       "ولاتَهِنُوا ولا تَحزَنُوا و أَنتُمُ ﭐلأَعْلَوْنَ ﺇنْ كُنتُمْ مُؤمِنينَ".

مَريمُ الفُضْلَی.      الطّالِبَتانِ الفُضْلَيانِ.             أَنْتُّنَّ الفُضْلَياتُ              

دو اسم  زمان و مكان:

اسم زمان،ساختي است كه از فعل مشتق گشته و نشان دهنده زمان وقوع فعل است.  مانند: مَطْلَع، "سَلامٌ هِيَ حَتَّي مَطْلَعِ الْفَجْرِ"يعني زمان دميدن سپيده.

اسم مكان ساختي است كه جاي روي دادن فعل را نشان مي دهد.اسم مكان نيز از فعل گرفته مي شود. مانند: مَجْلِس، مَطْبَخ، مَغْرِب، "حَتَّي ﺇذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ". يعني جايگاه غروب شمس.

ساختمان اسم هاي زمان و مكان: اسم زمان و مكان از فعل ثلاثي مجرد كه عين الفعل مضارع آن، مفتوح يا مضموم باشد و همچنين از ثلاثي مجرد معتلّ الآخِر،بر وزن مَفْعَل (به فتح عين) آمده است. مانند:

   لَعِبَ                  يَلْعَبُ                  "مَلْعَب"              كَتَبَ                  يَكْتُبُ                  "مَكْتَب"

   لَها                    يَلهُو                   "مَلْهیً"                           ثَنَي         يَثنِي            "مَثْنیً"

اسم زمان و مكان از فعل ثلاثي مجرد صحيح الاخر كه عين الفعل مضارع آن مكسور باشد،نيز از مثال واوي، بر وزن مَفْعِل
(به كسر عين) مي آيد.   مانند:

   جَلـَسَ                 يَجْلِسُ                "مَجْلِس"            ضَرَبَ                يَضْرِبُ               "مَضْرِب"

   وَعَدَ                  يَعِدُ                   "مَوْعِد"               وَجِلَ                  يَوْجَلُ                "مَوْجَل"

 گاه به ندرت، اسم زمان و مكان از فعلي كه عين الفعل مضارع آن،مضموم است، بر وزن "مَفْعِل” (به كسر عين) به كار رفته است. مانند: مَطْلِع ، مَغْرِب ، مَشرِق، مَسْجِد ، مَنْسِك ، مَجْزِر، مَنْبِت، مَسْقِط ، مَرْفِق و مَسْكِن. همه اين واژگان را به فتح عين نيز مي توان به كار برد.اما كسر عين الفعل در اينها فصيح تر است.

گاه براي نشان دادن فراواني چيزي در جايي از اسم ها، اسم مكاني بر وزن «مَفْعَلَة» بنا مي كنند. مَسْبَعَة، مأسَدَة، مقثأَة (جايي كه در آن خربزه و خيار فراوان است)

اسم زمان و مكان، از غير ثلاثي مجرد، بر وزن اسم مفعول مي آيد.    مُجتمع، مُستَشْفی.

اسم آلت:

ساختي است به معني ابزار كار و دو گونه است          1- مشتق                         2- غير مشتق

اسم آلت مشتق، از فعل ثلاثي مجرّد متعدّي ساخته مي شود و سه وزن دارد:

"مِفْعَل"      چون:                 مِبْرَد ، مِبْضَع ، مِرْقَم ، و مِعْبَر 

"مِفْعَلَه"      چون:                 مِلعَقَة، مِشْرَبَة ، مِكْنَسَة ، و مِصْفَاة

"مِفْعال"     چون:                 مِفتاح،مِقراض و مِنشار.   (هيچ يك از وزن هاي سه گانه قياسي نيست. )

اسم آلت غير مشتق: در وزن هاي گوناگون آمده است و داراي ضابطه يي نيست.   مانند: فَأس، جَرَس،  قدّوم(تيشه)،  سِكِّين(كارد)،  ساطُور،  ناقُور

اسم از لحاظ حرف آخر:

1- صحيح الآخر:  الرجل، القلم، الكتاب              2- شبه صحيح الآخر: حرف آخر، واو يا «ياء» ما قبل ساكن: دَلْو، ظَبْي

3-اسم مقصور: آخر آن، حرف الف ثابت باشد، عصا، فَتَی، مَوتَی    

4-اسم ممدود: مختوم به همزه كه پيش از آن الف زايد باشد: اعطاء، بيضاء، خضراء

5-اسم منقوص: آخر آن «ياء» و پيش از آن «ياء» كسره باشد. الداعِي، الكافِي، الراضِي

اسم مقصور قياسي:

اسم مقصور از فعل ناقص در چند مورد قياسي است از جمله:

1-                        در وزن "أَفْعَل” كه داراي معني: رنگ: عيب، زيور يا تفضيل باشد .  مانند: أحْوَی،   أعْمَی،   أَدْنَی،   أقْصَی

2-                        مصدر فعل لازم كه بر وزن "فَعِلَ” به كسر عين باشد. مصدر اين فعل، اغلب به صورت مقصور به كار رفته است. مانند: جَوِيَ  " جَویً"    ،   رَضِيَ " رِضاً " ، غَنِيَ  " غِنَیً".

3-                        در مصدر ميمي، اسم زمان، اسم مكان و اسم مفعول از فعل بيش از سه حرفي، مانند: المُرْتَضَی، المَرْمَی، و المَحْيا  (... وَ مَحْيايَ وَ مَمَاتِي ْلِلَّهِ ربِّ العَالَمينَ).

4-                                در جمع اسمي كه بر وزن " فُعْلَة" به ضم "فاء" و سكون عين باشد، جمع آن، بر وزن "فُعَل” به ضم "فاء" و فتح عين است. مانند:عُرْوَة   "عُری" ،  مُدْيَة  "مُدًی"  ،  دُمْيَة  " دُمًی".

5-                                       مؤنث أفْعَل التَّفضيل: چه از معتل و چه از غير معتل، مانند:       أحْسَن "حُسنی"     أَفْضَل  "فُضلَی"     أَدنَی " دُنيَا"                     أَقصَی "قُصْوَی".

چنانچه اسم مقصور با تنوين به كار رود «الف» آن در گفتن از ميان مي رود ولي در نوشتن بجا مي ماند.    مانند: فَتًی، هُدًی

هرگاه اسم منقوص با تنوين به كار رود «ياء»آن در حالت رفعي و جري از ميان مي رود ولي در حالت نصبي باقي مي ماند.  ...لِكُلِّ قومٍ هادٍ (رفعي)          ..... وَ مَنْ يُضْلِل اللهُ فَمَا لَهُ مِن هادٍ (جري)        كَفَی بربِّكَ هادياً....( نصبي)

اسم ممدود قياسي:

اسم ممدود از ناقص، نيز در چند مورد، قياسي است، از جمله:

1- در مصدر فعل مزيدي كه در آغاز آن، همزة زايد آمده باشد. مانند:       آتَی " ﺇيتاءً"                 أَعْطَی " ﺇعْطاءً”

                  ﺇنْجَلَی " ﺇ نْجِلاءً”                                    ﺇقْتَضَی " ﺇ قتضاءً”                            اسْتَقْصَی" ﺇ سْتِقْصاءً”

2- در مصدر " فَعَلَ يَفْعُلُ " به فتح عين ماضي و ضمّ عين مضارع، در صورتي كه داراي معني صوت باشد.مانند:  رَغَا البعيرُ رُغاءً .

3- در صيغه هاي مبالغه كه بر وزن " فَعّال" و "مِفْعال" باشند. مانند: " عَدّاءً "  و " مِعْطاء ".

4- در مصدر باب مفاعلَه كه بر وزن " فِعال "باشد. مانند: مارَی " مِراءً "       نَادَی " نِداءً "،    رَامَی "رِماءً ".

5- در مصدرهايي كه بر وزن " تَفْعال" يا "تِفْعال" به فتح يا به كسر "تاء" آمده باشند. مانند: عَدَا " تَعْداءً ” ، مَشَی " تِمْشاءً ".

6- در مؤنث أفعل وصفي (نه تفضيل)    أحْمَر " حَمْراء"    أبْيَض " بيضاء"    أحْوَی " حَوّاء"

مثني و احكام آن:

مثني اسم مفردي است كه با افزودن " انِ "یا " ینِ " به آخر آن، به جاي دو اسم مفرد كه در لفظ و معني يكسان هستند، مي نشيند. مانند: " هذانِ رَجُلانِ" ، "ﺇشْتَريتُ كتابَيْنِ" .

حرف پيش از نشانه هاي مثني (ان- ين)، همواره مفتوح و نون آخر مثني پيوسته مكسور است.

الفاظ ملحق به مثني:

واژگان: " ﺇثْنانِ،  ﺇثْنَتانِ،  ثِنتانِ "، "كِلَا و كِلْتا" ( در صورتي كه با ضمير مثني همراه باشند).

 " أبَوانِ" ، " قَمَرانِ"  همچنين هر اسمي كه در شكل مثني، نام قرار گيرد. مانند: ”  حَسَنَيْنِ و مُحمّدينِ" ، ملحق به مثني هستند.

·   اعراب همه اسم هاي ملحق به مثني، مانند خود مثني است.

مثناي مقصور:

در مثناي اسم مقصور سه حرفي، الف مقصور به آن حرفي كه از آن، تغيير شكل يافته است، برمي گردد. اگر اصل آن، واو بوده، به صورت واو و اگر ياء بوده است، به صورت ياء در مي آيد. مانند:         عَصَا  "عَصَوانِ "                         فَتَی  " فَتَيانِ" .

در مثناي مقصور بيش از سه حرفي، الف به ياء قلب مي گردد.  در اصل، چه ياء و چه واو بوده باشد.

مانند:        المُرْتَجَی، المُعْطَی، المُسْتَرضَی      كه مثناي آنها      "المُرْتَجِيانِ،  المُعْطَيانِ،  المُستَرضَيانِ"    است.

مثناي ممدود:

الف) چنانچه همزة اسم ممدود، اصلي باشد، در مثني به حال خود مي ماند. مانند : قُرّاء " قُرّاآنِ"   ،           وُضّاء " وُضّاآن" .

ب) ولي اگر همزة زايد تأنيث باشد، به واو قلب مي گردد.مانند:          حَسْناء  "حَسْنَاوان" ،  صَحراء "صَحراوان " ،   حَمراء "حَمراوان ”

ج) در صورتي كه همزه ممدود، از واو يا " ياء" قلب شده باشد،در مثني مي توان آن را به دو صورت به كار برد:

1. همزه را به حال خود نگاه داشت.    مانند:       دُعاء " دُعاآنِ"                  كِسَاء " كِساآنِ"

2- همزه را قلب واو كرد.   مانند:         دُعاء " دُعاوان"                كِساء " كساوان"

·   ياء حذف شده اسم منقوص، در مثني باز مي گردد. مانند: هادٍ و مُهتدٍ كه مثناي آنها "هاديان و مُهتدِيان" مي شود.

·   مثناي اسم هاي "أب و أخ" ، "أبوان و أخوان" مي شود. يعني حرف حذف شده باز مي گردد.

·   " يَدْ " و " فَمْ " مستثناست و " يدان" و " فمان " مي شود.

·   اگر به جاي لام الفعل حذف شده حرف ديگري بيايد اسم با همان حرف مثني مي شود.

سنته " سنتان "   اسم " اسمان "        ﺇبن  "  ﺇبنان  "      اصل اين سه لفظ (" سَنَو ، سَمَو و بَنَو") بوده است.

   جمع و احكام آن:

جمع بر سه گونه است:    -  جمع مذكر سالم    -  جمع مؤنّث سالم    - جمع مكسَّر.

جمع مذكر سالم:

آن است كه در ساختمان مفرد آن، هيچ تغييري پديد نيايد، " ونَ " در حالت رفعي و " ینَ " ، در حالت نصبي و جري به آخر آن، افزوده شود. مانند:         مُؤمِن، حَسَن، مُحَمَّد، "مؤمِنينَ، حَسنِينَ، مُحَمَّدِينَ" در دوحالت نصبي و جري

·   جمع مذكر سالم از اسمهاي: مقصور منقوص و ممدود، از اين قاعده  بيرون است.   بدين معني كه در جمع اسم مقصور، الف آخر آن، حذف مي گردد و پيش از واو و ياء جمع، فتحه به جاي مي ماند تا نشان دهد كه الف اسم مقصورحذف شده است.

مانند:  مُصْطَفی كه جمع آن، " مُصْطَفَونَ و مُصْطَفَيْنَ " مي شود.

·   در اسم منقوص، ياء آن،حذف مي گردد و به مناسبت واو و ياء مذكر سالم، حرف پيش از واو، مضموم و حرف پيش از ياء مكسور مي  گردد.  مانند: القاضِي و هادٍ كه جمع آنها " القَاضونَ، القاضينَ  و هادُون، هادِينَ" مي گردد.

·   قاعدة اسم ممدود در جمع مذكر سالم، همان قاعده مثناي ممدود است.

يعن از فعل بیش ازسه حرفی، بر وزن مصدر آن فعل ، همراه با تاء تأنیت به کار می رودچنانچه اسم مقصور با تنوين به كار رود ي چنانچه همزه آخر آن،اصلي باشد، بي هيچ تغييري، نشانه هاي جمع مذكر سالم (و- ن، ين)، به آخر آن، افزوده مي شود. مانند: قُرّاء " قُرّاؤون، قُرّائِينَ ".

در همزة زايد تَأنيث.  مانند:  زكرياء ” زَكَرِيّاوُون" (اسم علم مذكر) مي شود.

در همزه يي كه از ياء، يا واو، بدل گشته است. مانند:غِطاء و رَجاء (اسم هاي علم ذكر)، جمع آنها  "غِطاوُون،  غِطاؤون   ،  رَجاوُون،  رَجاؤون"  است.

شروط جمع مذكر سالم:

اسمهاي علمِ مذكرِ عاقل و صفات مذكر عاقل، با اين شيوه، جمع بسته مي شوند.  مانند:  عَلِيّ ، مُعَلِّم     "عَلِيُّونَ ، مُعَلِّمُونَ"  .

•   به شرط آن كه اسم علم، به دور از تاء تأنيث و تركيب باشد، يعني اسمي مانند: مُعاوية، طَلْحة و سِیبَوَيه و عَبدُالله نباشد.

•   صفت مذكر عاقل نيز بايد خود، تاء تأنيث نداشته باشد، ولي مؤنث آن، داراي تاء تأنيث باشد. يعني صفت هايي چون: مُعَلّم ، فَاضِل ، مُقْتَدِر ، شَريف و خَشِن .... كه به شكل جمع مذكر سالم در مي آيند، يابد همين گونه بي تاء تأنيث باشند، ولي لفظ مؤنث آنها يعني: مُعَلِّمة ، فاضِلَة، مُقْتَدِرَة ، شَريفَة، و خَشِنَة .... بايد همين گونه با تاء تأنيث، به كار روند.

•   نيز صفت مذكر، نبايد از باب "أفْعَل فَعلاء" چون: أَسْمَر سَمْراء  باشد. همچنين از باب " فَعْلان فَعْلَی" چون: عَطْشان عَطْشَی و نيز از صفاتي چون: بَتُوُل و جَرِيح كه شكل مذكر و مؤنث آنها یکسانست، نباشد.

•   ولی أَفعل التَّفضیل که مؤنّث آن، بَر وزن " فُعْلَی" به ضم فاء است، به شیوه جمع مذکر سالم جمع بسته می شود، مانند: أحسَن  "أحْسَنونَ، أحْسَنينَ"  و  "أعْلی و  أعلُونَ  و  أعْلِينَ".

•   اسم منصوب را نيز همچون صفات به شمار آورده و مانند صفت مذكرعاقل، با واو نون يا "ياء" و نون، جمع بسته اند. مانند: ﺇيرانيٌّ ، جُنْدِيٌّ  " ﺇيرانِيوُّنَ ، جُنْدِيُّونَ "

•   بر پايه آنچه گفته شد، اسم هايي چون:  رَجُل و غُلام ، مَريَم و عاقِر، دَاحِس و فِضِّيّ را نيز نمي توان به شيوه جمع مذكر سالم، جمع بست. زيرا ”رَجُل و غُلام" نه علم اند و نه صفت،" مريم" مؤنث است و "عاقِر" صفت مؤنث. ” داحِس" علم است براي اسب و فِضِّيّ، صفت براي انگشتري، كه هر دو از " عقل" بي بهره اند.

اسم هاي ملحق به جمع مذكر سالم:

در زبان عربي شماري از اسم ها ديده مي شوند كه در اعراب،مانند جمع مذكر سالم اند ولي همه شرطهاي آن را ندارند.آنها عبارتند از: " أُولو ، عالَمونَ ، أَهْلُونَ ،‌عِلِّيُّونَ ، أَرَضونَ ، بَنونَ ، عِشْرونَ تا تِسْعونَ ، سِنونَ و باب سِنونَ"، همچنين اسمي كه به صورت جمع، براي كسي نام نهند. مانند: " عابِدون " .

•   منظور از باب سِنون اسم هايي است كه ساختمان آنها مانند ساختمان مفرد سِنون (سَنَة) داراي سه حرف باشد، لام الفعل آن حذف شده و به جاي آن، تاء تأنيثي آورده باشند.   مانند:   " عِضِينَ ، عِضوُنَ ، عِزِينَ ، عِزونَ ، ثُبِينَ ، ثُبُونَ، مِئِينَ ، مِئونَ ، كُرِينَ ، كُرُونَ ، ظُبِينَ ، ظُبونَ " و مفرد آنها:" عِضَه ، عِزَة ، ثُبَة ، مِئَة ، كُرَة و ظُبَة " است.

•   همه اسامي شبه جمع، در حالت رفعي با واو و نون و در حالت نصبي و جرّي، با ياء و نون به كار مي روند.

جمع مؤنث سالم:

   قاعدة كلي در جمع مونث سالم آن است كه "الف و تاء كشيده" يي به آخر مفرد، افزوده شود، بي آنكه در ساختمان اسم مفرد، تغييري روي دهد. مانند:          مَرْيَم " مَرْيَمات"                زَينب " زَينَبات" .

•   بر پايه اين تعريف واژگاني چون "قُضاة ،هُداة و رُماه" جمع مكسرند و همچنين كلماتي چون: ” أبيات، أوقات، أشتات، جمع مكسرند زيرا حرف تاء در آنها اصلي است".

•   سه دسته از اسم هايي كه به شيوه جمع مؤنث با " الف و تاء" جمع بسته مي شوند از قاعده ياد شده بيرون اند.

1-اسم هايي كه داراي تاء تأنيث اند، تاء آنها حذف مي شود.  مانند:    عالِمَه "عالِمات"    ،           کَريمَه  " كَرِيمات"

2- در اسم هاي مختوم به الف مقصوره و ممدودة تأنيث كه با الف و تاء جمع بسته مي شوند، همان حالت مثناي اين الفاظ، به كار بسته مي شود.  مانند:          فُضْلی " فُضْلَيات” ذِكْری ” ذِكْرَيات” صَحراء ”صَحْراَواَت” عَذراء” عَذْراَواَت" .

3- در اسم ثلاثي موصوف كه فاء الفعلش مفتوح و عين الفعل آن، حرف صحيح و ساكن باشد،سكون عين، به فتحه بدل مي گردد.   مانند: ظبْيَة " ظَبَيات،   نَفْحَه  " نَفَحات " ،   جَمْرَة   "جَمَرات”.

در صورتي كه عين الفعل، حرف غير صحيح باشد.  مانند: " بَيْضَه، زَوْجَه و جَوْزَه". يا عين الفعل، متحرك باشد، مانند:   " شَجَرَه" در جمع با الف و تاء، به حال خود، باقي خواهد ماند. جمع اسم هاي ياد شده، چنين است: مانند:  " بَيْضات، زَوْجاَت، جَوْزات و شَجَرات".

ولي در عين الفعل اسم هايي مانند:    "خُطْوَه و كِسْرَه" كه فاءالفعل مضموم يا مكسور است.    سه حالت: سكون، فتح و ﺇبتاع (تبعيت كردن از حركت فاءالفعل) جایز است. یعنی در جمع آنها، مي توان گفت:   "خُطْوات، خُطَوات، خُطُوات، كِسْرات ، كِسَرات ، كِسِرات."

اما در جمع صفات مؤنث كه داراي "تاء" باشند، پس از حذف تاء تانيث، بي آنكه در ريخت مفرد، تغييري پديد آيد، به آخر آن ”ات" مي افزايند.   مانند:         ضَخْمَه "ضَخْمات"              ، شَريفَه " شَريفات " ، حُلْوَه "حُلوات"، حَسَنَه "حَسَنات " ،  خَشِنَه "خَشِنات ".

اسم هايي كه شكل جمع مؤنث سالم مي پذيرند:

1-                        اسمهاي علم مؤنث.   مانند:   زَينَب "زَينَبات " ، فاطِمه "فاطِمات ”  ، سُكَينه "سُكَينات"، مَريم "مَريَمات”.

2-                        اسم هايي كه داراي نشانة تأنيث باشند.   مانند:  

جَميله "جَمِيلات”                  ،           مُدَرِّسَه "مُدَرِّسات "                 صَحراء "صَحْراواَت "             ،           عَذراء "عَذْراوات    كُبْري " كُبْرَيات "                ،           حُبْلَي "حُبْلَيات "                        شَجَرَه  "شَجَرات "                ،            ثَمَرَه " ثَمَرات ".

اسمهاي زير از قاعده جمع اسم هاي تاء تأنيث، بيرون اند:           "ﺇمْرَأة ، شَاة، أُمَّة ،  اَمّة،  شَفَه ، مِلّه".

جمع آنها به ترتيب چنين است:            " نِساء ،  شَاء و شِيَاه ،  ﺇمّاء ،  أُمّم  ، شِفاه ،  مِلّل".

نيز اين اسمها، از قاعده جمع اسمهاي مختوم به الف تأنيث، بيرون اند:

"فَعْلاء" مؤنث  أفْعَل، "فَعْلَی" مؤنث فَعْلان .    مانند:" أَبْيَض بَيضاء و عَطشان عَطْشَی".

اينها شكل جمع مؤنث سالم، به خود نمي پذيرند، همان گونه كه مذكرشان (أفْعَل و فَعْلان) نيز به شكل جمع مذكر سالم، در نمي آيند.

3-                        مصدر بيش از سه حرفي، مانند:   ﺇحسان "ﺇحْسانات" ، تَعْريف "تَعْريفات" ، ﺇنتِظام "ﺇنْتِظامات"

4-                        مُصَغَّر يا صفت مذكر غيرعاقل. مانند: دُرَيْهِم " دُرَيْهِمات" ،  كُتَيِّب " كُتَيِّبات” ،          جَبَلُ شاهِقٌ "جِبالٌ شاهِقاتٌ "،   يَوْمٌ مَعْدودٌ  " ،  أيّامٌ مَعْدوداتٌ ".

5-                        اسم هاي غير عاقل كه با "ﺇبن" و " ذُو" آغاز گردند. مانند : ﺇبن آوَي و ذُوالقِعْده كه جمع آنها ” بَنات آوَي و ذَواتُ القِعْدَه" است.

•   به جز آنچه ياد شد هر اسمي كه در قالب جمع مؤنث سالم به كار رود،سماعي است.  

مانند: "سَماوات،  اُمَّهات، اُمّات، سِجِلّات، ثَيِّبات، ﺇصطَبْلات، بُيوتات، رِجالات، دِيارات ..." در جمع " سَمَاء،  أُمّ ، سِجِلّ،  ثَيِّب، ﺇصْطَبل، بُيوت، رَجُل،  دَار " .

الفاظ ملحق به جمع مؤنث سالم:

اين الفاظ را كه در شكل و ﺇعراب، چون جمع مؤنث سالم ولي داراي شروط آن نيستند،  ملحق به جمع مؤنث سالم دانسته اند: " بَنَات  أَخَوات ، أُولات" همچنين جمع مؤنث كه نام يك تن يا يك چيز باشد.   مانند:        "بَرَكات ، عَرَفات ،  أَذْرِعات"

جمع مكسر:

جمعي است كه ساختمان مفرد آن دگرگون شده است. مانند:   كُتُب ، فُضَلاء ، كُتّاب ، كَتَائِب.

تغيير ساختمان مفرد در جمع مكسر از چند راه  پديد مي آيد:

1-                        افزودن يك حرف يا بيشتر بر حروف اصلي.   مانند: سِهام ، أَقْلام ، در جمع " سَهْم و قَلَم”

2-                        با كاستن از حروف مفرد، مانند: رُسُل و كُتُب ، در جمع  "رَسُول و كِتاب"

3-                        با تغيير حركات مفرد. مانند : أُسْدُ، در جمع " أَسَد"

جمع مكسر بر دو گونه است:

1- جمع قِلّة آن است كه از سه تا ده را فرا بگيرد. يعني براي بيان عدد كم به كار رود.    مانند: أَحْمال

2- جمع كَثرة ، سه و بيش از آن را بي هيچ محدوديتي، در برمي گيرد.  مانند:  قُلُوب.

جمع قِلّة داراي چهار وزن  زير است:

1- " أفْعُل " مانند: " أَنْفُس،  أَذْرُع،  أَكُفّ ،  أَوْجُه"    جمع:     " نَفْس،  ذِراع،   كَفّ،    وَجْه"

2- " أَفْعال " مانند: " أَجداد، أَثواب، أَجْمال، أكْباد، أَعْناق و أقفال".    جمع:       " جَدّ،  ثَوْب، جَمَل،  كَبِد،  عُنُق  و قُفل " .

3- "أفْعِلَة” مانند : " أعْمِدَة، أطْعِمَة، أشْرِبَة، أغْذِيَة، أرْغِفَة، أزِمَّة ".   جمع:   " عِماد، طَعام، شَراب ، غِذاء ، رَغيف ، و زِمام ".

4- "فِعْلَة" مانند : " فِتْيَة ، صِبْيَة ، غِلْمَة ، غِ‍ْزلَة ، جِلَّة ، سِفْلَة" .     جمع:          " فَتَی ، صَبِّي ، غُلام ،غَزال ، جَليل ، سافِل ".

"جمع کَثْرة" از جمع مکسر، دارای شانزده وزن است: 

1- وزن " فُعْل" و این وزن جمع صفت مُشبهه بر وزن" أَفْعَل فَعْلاء " است.   مانند: أحْمَر یا حَمْراء "حُمْر، "أحْوَر حَوْراء" حُور، " أَسْوَد  سَوْداء "سُود" و أبْیَض بَیْضاء "بِیض" .

•   در صورتی که عین الفعل "یاء" باشد حرف اول کلمه در جمع،  کسره می گیرد،  مانند بِیض.

2- " فُعُل" چون "کُتُب و صُبُر" : این جمع، بیشتر برای دو وزن ازاسمهای مفرد آمده است: برای " فَعُول" به معنی فاعِل. مانند: "صُبُر و غُیُر  در جمع: صَبُور و غَیُور. و نیر برای اسم چهار حرفی صحیح الاخر که دارای تاء تانیث نباشد و حرف پیش از آخر آن، حرف مدّ باشد. مانند: کِتاب، عِناقْ، ذِراع، عَمُود ، قَضِیب و سَرِیر که جمع آنها: "کُتُب،  عُنُق، ذُرُع، عُمُد، قُضُب و سُرُر" است .

3- " فُعَل"، این وزن، بیشتر برای اسم مفردی که بر وزن "فُعْلة" باشد، آمده است. مانند: "غُرَفَ و حُجَج، نُوَب و مُدًی"، در جمع: غُرْفَة، حُجَّة،  نُوبَة و مُدْیه. و نیر در جمع صفتی به وزن" فُعْلَی "مؤنث" أفْعَل" باشد . مانند:  " کُبْرَی " کُبَر" ،  صُغْرَی " صُغَر".

4- "فِعَل" وزن جمع اسمی است که بر وزن " فِعْلَة" به کسر فاء باشد، مانند: قِطْعَة " قِطَع"، حِجَّة " حِجَج "، لِحْیَة " لِحیً" .

•   گاه به ندرت، اسمی بر وزن " فَعْلَة" به فتح فاء نیز، به وزن" فِعَل" جمع بسته می شود. مانند: قَصْعَة " قِصَع".

5- " فُعَلَة"  بیشتر، برای صفت مُعتل اللام برای مذکر عاقل که بر وزن "فاعِل" باشد آمده است. مانند: هادٍ "هُدَاة" ، قاضٍ "قُضَاة " ، غازٍ  "غُزَاة" ،  رامٍ "رُمَاة".

•   اصل"هُدَاة" و "هُدَیَة"  بوده و همچنین است وزن دیگر جمع های بالا.

6- " فَعَلَة" و این وزن، اغلب جمع صفت صحیح الاخر برای مذکر عاقل بر وزن " فاعِل " است. مانند: ساحِر " سَحَرَة "، طالِب " طَلَبَة"،  قاتِل  "قَتَلة"، سافِر "سَفَرة "، بارٌّ " بَرَرَهَ" ، بائِعٌ  " باعَة" ، خائنٌ  "خَاَنة " .

7- " فَعْلَی " بیشتر برای صفتی بر وزن "فَعیل" است که دارای یکی از معانی " از میان رفتن، آسیب، درد، بیماری و گرفتاری باشد. مانند: قَتیِل  "قَتْلَی" ، جَرِیح  " جَرْحَی" ، شَیِت " شَتَّی" زَمینْ " زَمْنَی"  و أَسِیر  "أسْرَی.

8 - " فِعَلَة "،مفرد این جمع، بیشتر اسم ثلاثی الآخر است که بر وزن "فُعْل" به ضم فاء باشد. مانند: "دِرَجَة و دِبَبة"  درجمع:  دُرْج و دُبّ. گاه اسمی بروزن " فِعْل " به کسر فاء نیز بر این وزن، جمع بسته می شود.  مانند:   قِرْد "قِرَدَة".

9- " فُعَّل"، مفرد این جمع، اغلب صحیح اللامی است بروزن " فاعِل یا فاعِلَة ".   مانند:   "رُکَّع، سُجَّد، طُلّب، صُوَّم، نُوَّم"  در جمع:   راکِع، ساجِد، طالِب، صائِم، ونائِم.

10- " فُعّال"، وزن جمعی است برای صفت صحیح الآخر بر وزن "فاعِل”.   مانند: عُذّال، طُلاّب، کُتّاب، نُوّاب و نُظّار" در جمع: عاذِل، کاتب ، نائِب،  و ناظِر.

•   گاه به ندرت، جمع " فاعِل" از معتل اللام نیز بر این وزن آمده است.  مانند: " غُزّاء" در جمع "غازٍ"   از "غزَاَ     یَغْزُو".

11- "فِعال"، این وزن، جمع اسم های بسیاری با وزن های گونه گون است. مانند: " کِعاب، ثِیاب، ضِخام، صِعاب، ضِیاع، جِمال، جِبال، رِقاب، ثِمار، ذِئاب، ظِلال درجمع واژگان:    کَعْبْ، ثَوْب، ضَخْم، صَعْب، ضَیْعَة، جَمَل، جَبَل، رَقَبَةُ، ثَمَرة، ذِئب، ظِلّ

12- "فُعُول" ، این جمع بیشتر برای وزن های: " فَعِل، فَعْل، فِعْل، فُعْل" و گاه نیز برای وزن "فَعَل" به کار رفته است. مانند:  کُبُود، لُیُوث، فُیُول، جُنُود وشُجُون”.  درجمع واژگان:  کَبِد،  لَیْث،  فِیل،  جُنْد،  شَجَن.

13-"فِعْلان"، اين جمع، بيشتر براي چهار وزن زير آمده است:1- فُعال   2- فُعَل  3- فُعْل (در صورتي كه عين الفعل آن، واو باشد)    4- فَعْل (در صورتي كه حرف دوم آن ،الف باشد) "غِربان، جِرْذان، حِيتان، وجِيران" در جمع واژگان: غُرَاب، جُرَذ،  حُوت و جَار.

•   گاه نيز "فِعْلان"، جمع اسم هايي، نه بر وزنهاي بالا، قرار مي گيرد. مانند:  "صِنْوان و حِيطان " در جمع: " صِنو  و حائِط ".

14-"فُعْلان " مانند: " قُضْبان، حُمْلان، خُشْبان، بُطْنان ". در جمع واژگان: " قَضِيب ، حَمَل ، خَشَب و بَطْن ".

15-"فُعَلا"، اين وزن جمع، براي دو گونه صفت به كار مي رود:

1.براي وزن "فَعِيل" به معني "فاعِل" كه صحيح الآخرو براي مذكر عاقل باشد.  مانند:عُلَماء، عُظَماء، نُبَهاء، ظُرَفاء، . در جمع صفت هاي: عَليم، عَظيم، نَبِيه، ظَريف.

2.براي صفت مذكر عاقل(درصورتي كه به معني: طبيعت، ستايش يا نكوهش آمده باشد.) بر وزن "فاعِل ". مانند:  صُلَحاء، عُلَماء، جُهَلاء، و شُعَراء. در جمع:  صالِح، عالِم، جاهِل و شاعِر.

16- "أفْعيلا" اين وزن جمع، براي صفت بر وزن "فَعيل " است (در صورتي كه معتل اللام يا مضاعف باشد). مانند: "أصفياء،  أولياء،  أعزّاء،  أذِلّاء ". در جمع صفت هاي:  "صفيّ،  ولّي، عزيز و ذليل"

•   وزن هاي منتهي الجُموع نيز، بر وزن هاي ياد شدة جمع مكسر افزوده مي گردد.

•   گاهي جمع هاي "قِلَّه" و " كَثْرة" به جاي يك ديگر به كار مي روند.يعني جمع قلّة براي كثرت و جمع كثرة براي قلّت و اندكي. اين در صورتي است كه براي بيان معنايي، وزن جمع بيانگر آن معني، موجود نباشد. مانند: " أَقْطارُ البِلادِ"  و " ثَلاثَة رِجالٍ" .

 در نمونة نخست، با آنكه لفظ "أقـْطار" جمع قلّة است، براي بيان كثرت و در نمونة دوم، به عكس لفظ "رِجال" با آنكه جمع "كَثره" است، در معني جمع قِلّة، به كار رفته است.

17- صيغه يا ساخت مُنْتَهَي الجُموع: به هر جمع مكسري كه پس از الف تكسير آن، دو حرف متحرك قرار گيرد،يا سه حرف كه حرف ميانين آنها،"ياء"ساكن باشد، مُنْتَهَي الجُموع گويند.يعني نهايت جمع ها كه بر روي چنان لفظي،ديگر جمعي بسته نمي شود. مانند: "دَراهِم، عَنادِل ، سَبائِك،  فَواصِل،  أنامِل".  در جمع كلمات: درهم،  عَنْدَلِيب،  سَبيكَة،  فاصِلَة،  أَنْمُلة .

مُنْتَهَي الجُموع، داراي وزن هاي بسياريست. در زير،نمونه هايي از آنها آمده است.

1و2-" فَعالِل و فَعالِيل"   مانند:  دَراهِم و دَنَانِير.                  3و4- " أَفاعِل و أَفاعِيل"   مانند: أفاضِل و أساليب.

5و6- " تَفَاعِل و تَفاعيل"   مانند: تَجارِب و تَسابيح.    در جمع: تجربه و تسبیح

7و8- " مَفاعِل و مَفاعِيل"  مانند: مَعايِش و مَواثِيق  در جمع : مَعیِشة و میثاق

9و10-"فَواعِل و فَواعِيل مانند: "خَواتِم، نَواصٍ و طَواحِين و طَوامِير”.  در جمع : خاتَمِ و ناصيه و طاحونه و طومار.

11-"فَعائِل " مانند: "صَحائِف، سَحائِب " در جمع: صَحِيفَة، سَحابَة

12و 13- "فَعالَي و فُعالَي"(به فتح فاء و عين و به ضم فاء و عين) مانند: فَتاوَی، عَذارَی، سَكارَی. مانند: سُكَارَی،عُطاشَی . در جمع: فَتْوی، عَذْراء،  سَكْران سَكْرَی، عَطْشان عَطْشَی

14-"فَعالِيّ" (به تشديد ياء)، مانند: كَراسيّ، قَمارِيّ،  در جمع الفاظ : كُرسيّ ، قُمْرِيّ

مُنْتَهَی الجُموع و جمع الجمع :

گاهي براي بالا بردن شمارة افراد جمع ، بارديگر آن را جمع مي بندند. مانند: "الأَيَاَدِي” ، جمع "الأيْدِي" كه خود، جمع "يَد" است، "أظَافِير" در جمع " أَظْفار" جمع "ظُفْرة". اين چنين جمع را " مُنْتَهَی الجُموع و جَمعُ الجَمع"  گويند.

اسم جمع:

اسم جمع اسمي است داراي معني جمع،بي آنكه از لفظ خود، مفردي داشته باشد.مفرد آن،از معنايش به دست مي آيد. مانند: "جَيش، عَسْكَر،  شَعْب،  قَبيلَه،  قَوْم،  رَهْط،  مَعْشَر، خَيْل" مفردي كه از معني اين الفاظ براي آنها فهميده  مي شود، عبارتست از: جُنْدِيّ( براي جَش و عَسْكَر)، رَجُل يا ﺇمْرأه (براي:شَعْب، قَبِيله،  قَوْم،  رَهْط،  و مَعْشَر) و فَرَس (براي خَيْل).

·   به اعتبار لفظ و معناي اسم جمع مي توان با آن، دو گونه رفتار كرد. آن را به اعتبار لفظ، مفرد و به اعتبار معني،جمع در نظر گرفت. براي نمونه، مي شود گفت: " الجَيْشُ سارَ"  يا  " الجَيْشُ سارُوا "، " قومٌ حُرٌّ، أَو أَحْرارٌ".

از آنجا كه لفظ اسم جمع، مفرد است، آن را همچون اسم مفرد، به شكل: مثنی و جمع نيز در آورده اند. مانند: " قَومانِ ، قَبيلَتانِ ، رَهطانِ " " أَقْؤآمٌ ، قَبائِلُ ،‌أَرْهُطٌ"

اسم جِنس و اسم عَلَم:

اسم جنس : اسمي است كه همه افراد خود را به طور يكسان دربرگيرد. مانند: " ﺇنْسان يا ﺇنْس، كِتاب، تُفّاح، تَمْر، بِطِّيخ، شَجَر ...".

اسم عَلَم:  اسمي است كه از ميان افراد جنس ، تنها يك فرد را نشان مي دهد و خود بردو گونه است:

1-      عَلَم مفرد: مانند: "حَسَن، سَعيد، ﺇيران، طِهران،آلمانِيا، قُريش، فُرات ... "

2-      علم مركب: مانند: "عَبدُالله " (تركيب اضافي)، " بَيْتَ لَحْم" (تركيب مَزْجِي) و "تَأَبَّطَ شَرّاً " ( تركيب اسنادي).

الكُنيَه و اللّقب : كنيه اسمي است كه در آغاز آن،الفاظ أبْ و أمّ يا اِبن و بنت باشد.مانند: أبوالبشر ، بنتُ حاتم ، أُمّ موسي لقب اسمي است كه با توجه به ويژگي هاي جسمي و روحي و اخلاقي و بر بنياد ستايش يا نكوهش به كسي داده مي شود. مانند: " زين العابدين ، أسدالله "

المذكَّر و المؤنث:

مذكر و مؤنث حقيقي: مذكر، اسمي است كه به انسان و جانور نر دلالت كند و بتوان با لفظ " هذا" به آن اشاره كرد.  مانند:" رَجُلٌ و حِصانٌ". مؤنث، اسمي است كه به جنس ماده دلالت كند و اشاره بالفظ  "هذه " به آن، درست باشد. مانند: " أَمّ، ﺇمّرأه و ناقَه". به این نمونه ها، مذكر و مونث " حقيقي" مي گويند.

مذكر و مؤنث مجازي: در كاربرد اسمها در زبان عربي، برخي از اسامي اشياء را همچون اسم مذكر وبرخي ديگر را، مانند مؤنث به كار برده اند. اين چنين اسمها را مذكر و مؤنث مجازي نام نهاده اند. مانند:

"كتاب،  باب، بَيْت، نَجْم، بَدْر، لَيْل،  قَمَر"  (مذكّر مجازي)

" دَواة ، لَيلَه ، دار ، عَيْن ، و شَمس" ( مؤنث مجازي) .

علامت تأنيث:  1- تاء تأنيث:  فاطمه ،  قاعِده  2- الف مقصورة:  حُبلَی ، صغری 3- الف ممدودة زائد:  حمراء ، بيداء 4- مؤنث حقيقي بدون علامت: زينب، مريم، سُعاد

با توجه به همراه بودن يا همراه نبودن اسم مؤنث با نشانه هاي بالا، آن را سه گونه دانسته اند:

1- لفظي: مونث لفظي اسم مذكر حقيقي است كه داراي تاء تأنيث باشد. مانند: " حَمزه ، طلحه ، و معاويه".

2- معنوي: مؤنث معنوي،اسم مؤنثي است كه به ظاهر داراي نشانه تأنيث نباشد. مانند: " مَريم ، شَمس و دارَ ”

3- لفظي و معنوي ،مؤنث لفظي و معنوي آن است كه نشان دهنده مؤنث باشد و در عين حال از علامت تأنيث نيز برخوردار باشد. مانند: " حَلِيمة ، لَيلَی ، هَيْفاء" .

مؤنث در موارد زير معنويست:  1- اسم هاي علم مؤنث.مانند: "مَريم ، زَينَب".   2- اسم هاي مخصوص به مؤنث.مانند: "أُمّ ،أُخْت". 3- نام كشورها، شهر و قبيله ها چون: " مِصْر، دِمَشق، قُريش".    4- نام برخي از أعضا زوج بدن.چون: " عَيْن، رِجْل، يَد ".

•   به جز موارد ياد شده اسمهاي مؤنث معنوي بسياري در زبان عربي آمده است كه الفاظ زير از آن جمله اند: " شَمس،  دار،  حَرْب، جَحيم،  جَهنّم، دَلْو ، ..."

•   صفات وزن هاي زير،اغلب با يك لفظ، براي مذكر و مؤنث، به كار مي روند.

فَعّاله: " رَجُلٌ علّامَهٌ و امرأهٌ عَلّامة "                     مِفْعال: " رجلٌ مِفْضالٌ و امرأهٌ مفْضالٌ "

مِفْعيل: " رَجُلٌ مِعْطيرٌ وَ امرأهٌ مِعْطير "                   فُعْلَه: " رجلٌ ضُحْكَة و امرأهُ ضُحْكَه  " .

" فَعُول " به معني " فاعِل " و " فَعيل"  به معني" مَفْعُول " مانند:  "رَجُلٌ صَبُور وَ امرأةٌ  صَبورٌ" و" رَجُلٌ قَتيلٌ و امرأهٌ  قَتيلٌ "

•   صفات مخصوص مؤنث، بيشتر بي تاء تأنيث، به كار رفته اند.  مانند:  " امرأةٌ عاقِرٌ و طالِقٌ و حامِلٌ".

النَّسبَهُ و أَحكامُها:

نسبت عبارت است از افزودن يائي مشدّد به آخر اسم، تا چيزي به آن اسم منسوب گردد.  مانند:  " لُبنانيٌّ ، شيرازيٌّ ، كُوفيٌّ ، بَصْريٌّ ، مَدَنِيٌّ ...". به اسمي كه ياء مشدد به آن پيوسته است، "مَنْسوب" گويند.

•   اسمهای زیراز ياء نسبت، بي نيازند. 1- اسم هايي بر وزن، "فاعِل و فَعِل" چنانچه به معني "صاحِب” (دارنده ،دارا) باشند. مانند: "لابِن، طاعِم  و كاسٍ"  و "طَعِم ، لَبِس و عَمِل" يعني داراي  لَبَن ، طَعام ، كِسوه ، لباس 2-  اسمهايي بر وزن" فَعّال" كه به حرفه و شغل دلالت كنند. مانند:  " بَزّاز، عَطّار، خَبّاز،  صَبّاغ  و خَيّاط ".  (بايد توجه داشت كه اين قالب هاي جايگزين نسبت، قياسي نيستند.)

احكام نسبت: اسم داراي ياء نسبت،بايد از" تاء تأنيث و علامت تثنيه و جمع "، تهي و حرف پيش از ياء نسبت، همواره مكسور باشد. مانند: "فاطِمِيّ، النَّهْرِي، كِتابِيّ" در نسبت به فاطمه‌، النَّهران، كُتُب.

•   چنانچه اسمِ داراي تاء تأنيث ،در حالت نسبت،به اسمي ديگر اشتباه گردد، پس ازحذف تاء تأنيث، پيش از ياء نسبت، واوي به آن مي افزايند. مانند: " ثَورَوِيّ" ، پدر نسبت به " ثَوْرَه" تا به اسم منسوب به " ثَوْر"،  اشتباه نگردد.

•   تني چند از صرف نويسان، پيوستن ياء نسبت را به جمع مكسر، بي آنكه در ساختمان آن، تغييري صورت پذيرد، درست مي دانند. از اين رو در نسبت به جمع هايي چون: " كَنائِس، مَلائِك، فُضُول" گفته اند:" كَنائِسِيّ ، ملائِكِيّ، فُضُولِي".

•   عين الفعل همة اسم هاي ثلاثي مكسورالعين، در حالت نسبت، مفتوح مي گردد. اين كار براي سبك شدن تلفظ كلمه، انجام مي گيرد. مانند: "مَلَكيّ،  دُؤَلِيّ،  إِبَلِيّ "  در نسبت به : " مَلِك،  دُئِل، اِبِل".

اسم ممدود در حالت نسبت:

چنانچه همزة اسم ممدود، اصلي باشد، در حالت نسبت، تغييري نمي كند. مانند: " وُضّاء وُضّْائيّ  و قُرّاّء  قُراّئيّ ".

در صورتي كه همزه،زائد و براي تأنيث باشد، به واو،قلب مي گردد. مانند: " بَيضاء بَيْضاوِيّ و حَمراء حَمراوِيّ ".

اگر همزه از حرف عله قلب شده باشد مي توان آن را به واو بدل كرد يا به همان حالت كه هست، ياء نسبت به آن افزود.مانند: سماء: "سَماويّ و سَمائِيّ               رِداء :  رِداوِي  و رِدائِيّ " .

اسم مقصور در حالت نسبت:

چنانچه الف اسم مقصور، در مرتبه سوم باشد، به واو قلب مي گردد.  مانند:" فَتَوِيّ و عَصَوِيّ”.  در نسبت به: فَتی و عَصا.

اگر در مرتبه پنجم و پس از آن، قرار گيرد، حذف مي شود. مانند: " مُصْطَفِيّ و مُسْتَشْفِيّ"  در نسبت به: مَصطَفَی و مَسْتَشفَی.

در صورتي كه الف در مرتبه چهارم قرار گيرد و حرف دوم كلمه، ساكن باشد، هر دو حالت: قلب و حذف، جايز است. مانند: " مَلْهَي: مَلْهَوِيّ و مَلْهِيّ  ،                دُنيا : دُنْيَوِيّ و دُنْيِيّ ".

در صورتي كه حرف دوم كلمه، متحركّ باشد، الف در مرتبه چهارم كلمه، حذف مي گردد. مانند: " بَرَدَي ، بَرَدِيّ ، جَمَزي جَمَزَيّ".

اسم منقوص در حالت نسبت: حكم اسم منقوص در حالت نسبت، همان حكم اسم مقصور يا مختوم به الف است، جز آنكه حرف پيش از واو، كه در اصل، به سبب ياء منقوص مكسور بوده است، در حالت نسبت، مفتوح مي گردد. مانند: "الشَّجَوِيّ، المُعْتَدِيّ، المُتَقاضِيّ، والقَاضَوِيّ و القاضِيّ"، در نسبت به :  الشَّجِيّ ، المُعْتَدِي ، المُتَقاضِي، والقاضِي .

اسم مختوم به ياء مشدد در حالت نسبت: چنانچه ياء مشدد، پس از حرف نخستين كلمه بيايد، ياء دوم به واو قلب و ياء اول، مفتوح و به اصل خود باز مي گردد. مانند:  " حَيَوِيّ و طَوَوِيّ "  در نسبت به "حَيّ و طَيّ ".

•   در صورتي كه پس از دو حرف بيايد، ياء اول حذف و ياء دوم ،به واو قلب مي گردد و حرف دوم كلمه، بدل به فتحه مي گردد. مانند: " نَبَوِيّ، عَلَوِيّ، عَدَوِيّ، ..."  در نسبت به : نَبِيّ، عَلِيّ، عَدِيّ .

•   اگر ياء مشدد در مرتبه چهارم و پس از آن قرار گيرد، شكل كلمه در حالت نسبت، تغيير نمي كند. مانند: " شافِعِيّ، كُرْسِيّ ، مَرْمِيّ" در نسبت به: شافِعِيّ، كُرسيّ و مَرمِيّ.

•   ولي در اسمي چون "مرمي" (اسم مفعول)، "مَرْمَوِيّ" نيز درست است.

 فَعِيله " به فتح فاء" در حالت نسبت: در افزودن ياء نسبت به اسمهايي چون،" فَعِيلة"، در صورتي كه مضاعف واجوف واوي نباشد،ياء حذف و حرف پيش از آن، مفتوح مي گردد. مانند:  " حَنَفِيّ، رَبَعِيّ، عَلَوِيّ، صَحَفِيّ .... "  در نسبت به: " حَنيفه ، رَبيعه ، عَلِيّه ، و صَحيفه ”

ولي در مضاعف واجوف واوي اين وزن،همان قاعدة كلي نسبت جاري است.  مانند: " جَلِيلِيّ و طَوِيلِيّ" در نسبت به: جَليله و طَويله.

اسم ثلاثي محذوف اللّام، در حالت نسبت: هر اسم ثلاثي كه لام الفعل آن حذف شده و دو حرف از حروف اصلي آن به جا مانده باشد، در حالت نسبت، حرف حذف شده، بدان باز مي گردد. مانند: " أَبَويّ ؛ أَخَوِيّ ، دَمَوِيّ، يَدَوِيّ ... "در نسبت به: أَب،أَخ، دَم ، و يَد.

•   چنانچه به جاي حرف حذف شده،همزه وصلي آمده باشد. مانند: " ﺇسم و ﺇبن" .بهتر آن است كه،بي هيچ تغييري ياء نسبت به آخر آنها بپيوندد يعني گفته شود: " ﺇبْنِيّ و اِسْمِيّ ".

اسم علم مركب در حالت نسبت:       مركب اسنادي : تأبَّطَ شَرَّا!   " تَأَبَّطيّ  "         تركيب مزجي : مَعْدِي كَرِب!     " مَعْدويّ ”

در تركيب اضافي، ياء نسبت به بخش نخست، زماني به بخش آخر و گاهي نيزبه همة اسم مركب مي پيوندد. مانند: " دَيْرانيّ ، مَنافيّ و عَيْنُ اَبِليّ ".  در نسبت به: " دَيْر القَمَر ، عَبدِ مَناف و عَين اِبِل" .

التَّصْغير:

تصغير عبارت است از مضموم نمودن حرف اول، فتحه دادن به حرف دوم و افزودن يائي ساكن پس از حرف دوم اسم مُعرب.  مانند:  " قُلَيْمٌ ، دُرَيْهِمٌ و عُصَيْفِيرٌ" در تصغير اسم هاي: قَلَم ، دِرْهَم و عُصْفُور.

به اسمي كه شكل تصغير يافته است، " مُصَغَّر" گويند. و داراي سه وزن است:  "فُعَيْل، فُعَيْعِل، فُعَيْعِيل "  مانند: مثال هاي بالا.

فائده التَّصغير: هدف از به كار بردن اسم تصغير دراسم، نشان دادن يكي از معاني زير در آن است:

1- تقليل واندك نشان دادن.  مانند: " دُرَيْهِمات"(شماري اندك از درهم ها) ".

2- تَصْغير(كوچك نشان دادن).  مانند: " كُتَيِّب " ( كتابچه،جزوه).

3- تحقير( نشان دادن خردي و ناچيزي). مانند:"  شُوَيْعِر (شاعرك) ".

4- تقريب(نشان دادن نزديكي). مانند: " قُبَيْلَ المَغرِب ،     " بُعَيْدَالعِشاء "

5- براي " تَحبُّب " (نشان دادن مهر و دوست داشتي).  مانند: بُنَيّ ، أُخَيَّ ، أُمَيَّة ....

·   چنانچه دومين حرف اسم، حرف علّه يي باشد كه از حرفي ديگر،تغيير شكل يافته باشد، در حالت تصغير،به اصل خود، باز مي گردد. از اين رو، تصغير واژگان: بَاب، نَاب، مُوسِر، مِيزان و دِينار (در اصل دِنّار بوده است). " بُوَيَب ، نُیَيْب، مُيَيْسِر، مُوَيْزِين و دُنَيْنِير"است.

·   هرگاه اسمي كه حرف سوم آن،الف يا واو است، تصغير گردد، الف و واو، قلب به ياء و در ياء تصغير، ادغام
مي گردد.  در تصغير: عَصَا و عَجُوز گفته مي شود:  "عُصَيّ و عُجَيِّزْ ".

تصغير مؤنث معنوي: در تصغير مؤنث معنوي،در صورتي كه اسم موصوف  سه حرفي باشد،اغلب تاء تأنيث مقدر، آشكار مي گردد. مانند: " شَمْس  شُمَيْسَة ،   أَرْض  أُرَيْضَة ". ولي در اسم رباعي، تاء مقدر مؤنث معنوي، آشكار نمي گردد. مانند:  " مَرْيَم مُرَيِّم"

تصغير اسم محذوف الآخر: چنانچه پس از حذف حرف آخر،اسم داراي دو حرف گردد،حرف حذف شده در تصغير، باز مي گردد. مانند: أب ، " أُبَيّ" ( در اصل،أَبَيْو ) و أخ " أُخَيّ" (دراصل، أَخَيْو)

·   در صورتي كه پس از حذف حرف آخر،عوض محذوف، همزه وصلي آمده باشد، حرف عوض حذف و حرف محذوف،
به جاي خود باز مي گردد.  مانند: ﺇبن " بُنَيّ "(دراصل، بُنَيْو) و اسم "سُمَيّ(در اصل، سُمَيْو)". اگر حرف عوض، تاء تأنيث باشد، بي آنكه حرف عوض حذف شود،حرف حذف شده را به جاي خود، باز مي گردانند. مانند:  " وُزَيْنَه " در تصغير  " زِنَه " (وزن). چنانچه عوض،تاء كشيده (ت)باشد، در تصغير،به تاء تأنيث(ة) بدل مي گردد.  مانند:  أُخْت " أُخَيَّة " و بِنْت " بُنَيَّة ".

نكته هاي دانستني:

-                            تصغير جمع قلّه، روي ساختمان خود جمع انجام مي گيرد.مانند: "أُعَيْعِدَه، أُضَيلِع غُلَيْمَه و أُصَيْحاب"،در تصغير، أَعْمِدَه ، أَضْلُع ، غِلْمَه و أَصْحاب.

-                             جمع كَثره را هنگام تصغير، به مفرد آن باز مي گردانند. سپس چنانچه مذكر عاقل باشد به صورت جمع مذكر، و گرنه در شكل جمع مؤنث به كار مي رود.  مانند: ” شُوَيعِروُن" در تصغير: شُعَراء ، " نُوَيقات و جُمَيْلات" در تصغير:  نِياق و جِمال .

الاعرابُ و البِناءُ:

اعراب : عبارت است از دگرگوني آخرين حرف اسماء و افعال به سبب دگرگوني عامل پيش از آنها.

مانند: قَدِمَ المُعَلِّمُ .رَأيتُ المُعَلِّمِ.سَلَّمْتُ عَلَي المُعَلِّمِ. در اين سه جمله مي بينيم كه حرف آخر لفظ مُعَلّم، سه گونه حركت پذيرفته است.

در جمله نخست، فاعل است و مرفوع ،در جمله دوم مفعول و منصوب و در جمله سوم، مجرور به حرف جرّ است. پس
" مُعَلِّم" اسمي معرب است.

اكنون به جمله هاي زير، توجه كنيم: " عَلِيٌّ يَجْلِسُ ".   " عَلِيٌّ لَنْ يَجْلِسَ مَعَ الظَّلَمهِ ".  عليٌّ لَم يَجْلِس عَلَي الكُرِسيِّ "

در اين جمله ها فعل" يَجْلِس" با سه اعراب "رفع و نصب و جزم"ديده مي شود.اين تغییر اعراب، به سبب تغيير عواملي است كه بر سر اين فعل آمده است.

 در جمله نخست، عامل معنوي است. در جمله دوم،حرف "لَنْ" عامل نصب فعل يَجْلِس و در جمله سوم، حرف " لَمْ" آن را جزم داده است.

بِناء: بِناء عبارت است از ثبات و يكنواختي آخرين حرف كلمه، كه اين ثبات زاييده عامل نيست.مانند:" مَنْ جآءَ ؟  مَنْ رَأَيتَ؟  ﺇلیَ مَنْ تَنْظُرُ؟ "

لفظ " من” در جمله هاي بالا، اسم استفهام و مبني است. اين لفظ در هر يك از سه جمله، داراي يك حالت نحوي است. در جمله نخست،" مُبْتدا"، در جمله دوم، مفعولٌ به و در جمله سوم، مجرور به حرف جرّ است. ولي چنانكه ديده مي شود، در هر سه حالت، داراي شكلي يكسان و هيچ يك از عوامل موجود، در لفظ آن اثري نگذارده است.

فعل هاي مبني:از ميان افعال، فعل ماضي و امر، مبني است.فعل مضارع صيغه هاي 6 و 12 مبني است.

اسم هاي مبني:ضماير اسماء اشاره،اسماء موصول، اسماء استفهام،اسماء شرط،برخي از كنايات،شماري از ظروف و اسماء افعال
 و اصوات، همواره مبني هستند و نيز غير متصرف.

همه حروف نيز مبني هستند و پيوسته در يك شكل ديده مي شوند.

الضَّمير:

 ضمير، كلمه يي است كه براي جلوگيري از تكرار اسم و سبك گشتن بار لفظي جمله، جاي اسم ظاهر مي نشيند.

ضمير بر دو گونه است:    مُنْفَصِل          مُتَّصِل.

ضمير منفصل آن است كه بتواند در آغاز جمله بيايد يعني با آن ،سخن آغاز كنند و نيزبتواند پس از كلمه" إلّا” جاي گيرد. مانند:  "هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَه بِالهُدَي و دِينِ الحَقَّ ... "  و        " وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَيْبِ لَا يَعْلَمَها ﺇلّا هُوَ ... "

ضمير منفصل بر دو گونه است:  

1- منفصل مرفوع كه الفاظ آن، عبارت است از:   هو،هما،هم ...    2- منفصل منصوب و الفاظ آن، چنين است:إياهُ، إیاهما، إیاهم ...

دو گونه ضمير متصل:

1-ضمير متصل كه تنها به فعل مي پيوندد. مانند: " ا، و، ن، ت، تما، تم، ت، تما، تن، ت، نا، ي "

·   اين ضميرها، بافعل معلول، فاعل و بافعل مجهول، نايب فاعل خواهند بود. چون فاعل و نايب فاعل هميشه مرفوع هستند، از اين رو، اين ضميرها را ضماير متصل مرفوع خوانده اند.

2- ضمير متصل به هر سه كلمه (اسم، فعل،حرف): عبارتند از:

متكلم: ي، نا      مذکرغايب: ه  هُما هُم     مؤنث غائب: ها هُما هُنَّ       مذكر مخاطب:  كَ كُما كُم        مؤنث مخاطب:  كِ كُما كُنَّ        

 ضماير مستتر: دو نوع است

1- واجب الاستتار: در مضارع صيغه هاي مفرد مذكر مخاطب (7) مانند: تَجْلِسُ و متكلم الوحده و مع الغير (13و 14) مانند: اَجْلِسُ و نَجْلِسُ كه ضماير مستتربه ترتيب: اَنْتَ، اَنا و نحنُ است. درامر: مفرد مذكر مخاطب مانند: اِجْلِسْ (اَنْتَ)

2-جايز الاستتار: در ماضي و مضارع مفرد مذكر و مؤنّث غايب (جَلَسَ و جَلَسَتْ) (يَجْلِسُ و تَجْلِسُ) كه ضمیر مستتر به ترتيب
«هُوَ و هِيَ» است.

اسم الاشاره:

اسم اشاره، كلمه يي است كه با اشاره حسي، كسي يا چيزي را نشان دهد مانند: هذَا الكِتابُ و هذِهِ المِسْطَرةُ.  و  به سه گونه است:

1-اسم اشاره به نزديك    2-اسم اشاره به متوسط      3-اسم اشاره به دور

هر يك ازآنها، در قالب مفرد، مثني و جمع، مذكر و مؤنث، به كار رفته است. به آغاز اسمهاي اشاره، اغلب، «هاء تنبيه» مي افزايند: هذا، هذانِ، هاتا، هاتانِ........

المَوْصُول:

اسم موصول: كلمه يي است كه معني آن تنها به كمك جمله يا شبه جمله يي كه پس از آن مي آيد و "صِلَه" نام دارد، تمام مي شود .

مانند: إقْرَأ كِتابَكَ الّذي يُعَلِّمُكَ القَواعِدَ.  جمله فعليه: "يُعَلِّمُكَ القواعدَ" صِلهُ اسم موصول "الّذي" است كه با آمدن ان، معني "الّذي" كامل مي گردد.

موصول بر دو گونه است:    1-موصول مشترِك.   2-موصول خاصّ.

موصول مشترك، با يك لفظ، براي مفرد، مثني، جمع، مذكر و مونث، به كار مي رود. مانند : "مَنْ، ما، ذا و أيُّ"

"مَن" براي عاقل است. مانند:” إقْبَلْ " عُذْرَ مَنِ اعَتَذَرَ إليكَ".                 (ما) براي غيرَ عاقل است.  مانند: «إفْعَل ماهُوَ مفيدٌ لِلْمجتمعِ»

"ذا واَيُّ" براي عاقل و غير عاقل به كار رفته است.   مانند: ماذا فَعَلْتَ؟ مَن ذارأيتَ؟    "يَنْجَحُ فِي الامتحان أيُّ طالبٍ يَجتَهِدُ في حِفْظِ دُروسه. نُحِبُّ أَيَّ عَمَلٍ هو مفيدٌ لَنا “.

موصول خاصّ، براي هر يك از: مفرد، مثني، جمع، مذكر، و مونث، داراي لفظي جداگانه است.

اسماء الشرط:

   اسماء شرط، كلماتي هستند كه در آغاز جمحمراء ، بيداء 4- مؤنث حقيقي 4- تقريب(نشان دادن نزديكي). مانند: له مي آيند و پس از آنها دو جمله وابسته به هم (جمله شرط، جمله جزاء) قرار مي گيرد.  مانند:         "مَن يَكْسَلْ يَخْسَرْ. مَتَي تُسافِرْ أُسافِر ”

   اسما شرط ده تاست بدين گونه:        "مَنْ. ما. مَهْما. مَتَي. أيّانَ. أينَ. أنّي. حَيْثُما. كيفَما وأيّ (هركه، كسي كه، هرچه آنچه، هر زمان. هرگاه. كي، چه وقت، كجا ، هرجا، هر زمان، هرجا، هرگونه، كدام).

اسماء استفهام:

   اسماء استفهام، الفاظي هستند كه در آغاز جمله براي پرسش به كار برده مي شوند.     مانند: كَيْفَ أنتَ؟  كَمْ سِنَّالَكَ؟”

   اسماء استفهام (11) اسم اند بدينسان:

1-                        "مَن. ما. مَن ذا. مَتَي. أيّانَ. كَيْفَ. أنَّي. كَمْ و أَيّ".

2-                        "من" براي پرسش از عاقل است، چون : "من فَعَل هذا بِآلِهَتِنا؟ "    

3-                        "ما" براي پرسش از غير عاقل است، مانند: "و مَا تِلْكَ بيَمِنكَ يا مُوسَي؟”

4-                        "مَنْ ذَا" برخي اين تركيب را يك كلمه مستقل براي استفها دانسته اند، نه دو كلمه تشكيل يافته از "مَنْ" استفهام و "ذا" موصول. اين كلمه، براي پرسش از عاقل، به كار مي رود.   مانند : "مَنْ ذا لَقِيتَ؟ "

5-                        "ماذا ": اين كلمه مانند "من ذا" است، جز آنكه از آن، براي پرسش از غير عاقل، سود مي جويند. مانند:  "ماذا اْشْتَريتَ؟"

6-                        "مَتَي و أيّانَ" : براي پرسش از زمان است.

7-                        با "أَيْنَ " : از مكان پرسش مي كنند.

8-                        با "كَيفَ و أَنّي " : از چگونگي ها و اوصاف مي پرسند.

9-                        "كَمْ" براي پرسش ازشماره و تعداد، مي آيد.

الكِنايات:

كنايه: سخن گفتن از چيزي معلوم، بالفظي غيرصحيح است.  الفاظ مشهور كنايه، بدين گونه است:"كَم، كَأَيِّن و كذا"

"كَمْ (كم خبري) و كأيِّن"( را تنها براي كنايه ازعدد، به كار مي برند.( مانند: كَمْ كِتاباً رَأَيْتَ فِي المَكْتبهِ.  "و كَأيِّنْ مِنْ قَريهٍ أهْلَكناها...”

از "كذا" براي كنايه از عدد، گفت و گو و كار، سود مي جويند.  مانند: "عِنْدي كذا و كذا ريالاً. كذا قالَ الصَّرفيونَ".

الظَّــروف:

ظَرْف لفظي است كه با همراه داشتن معني حرف جرّ "فِي: در" به زمان يا مكان دلالت مي كند. مانند : ” قِفْ، مكانَك. جِئتُ قبلَ المَغرِبِ" بسياري از ظرفها مبني و شما راندكي نيز معرب اند در زير، چند نمونه از ظروف زمان و مكان آمده است:

   ظرفهاي زمان: إِذْأ ، أمس، قَطُّ، لَمّا، مَتَي، الانَ ]آنگاه كه (براي زمان گذشته). ديروز، هنگامي كه (براي زمان آينده) هرگز،زماني كه، چونكه، هنگامي كه، اكنون [ .

ظرفهاي مكان: حَيْثُ، لَدُنْ، لَدَي، أَيْنَ، هُنا، ثَمَّ (جايي كه. نزد، نزد، كجا، اينجا، آنجا)

اسماء الاَفعال:

اسم فعل: كلمه يي است در شكل اسم ولي داراي معني فعل.  اسما افعال. از نظر زمان سه گونه اند.

-                            برخي از آنها به معني"ماضي"(زمان گذشته)است.  مانند: "سَرْعانَ(أَسْرَعَ: شتافت)، هَيْهاتِ (بَعُدَ:دورشد،دوراست)".

-                            شماري از آنها به معني"مضارع" آمده است.مانند: أُفَّ (أتَضًجَّرُ: دلتنگ مي گردم) قَدْوقََطْ (يَكْفِي: بس است)”.

-                            برخي ديگر از آنها كه بيشترين شماره اسماء افعال را در بر مي گيرد، به معني"امر" به كار رفته است.   مانند:

" إلَيْكَ (إِعْتزِلْ: كناره گير، دورشو) "       " آمِين(إسْتَمِعْ، إِسْتَجِبْ: بشنو بپذير) "          " روَيْدَ (أَمْهِلْ: مهلت ده) "

" دُونَكَ هاكَ(خُذْ: بگير) "      " بَلْهَ، (دَعْ: رهاكن) "       " حَيَّ (أَقْبِل: بيا، بشتاب) "     " هُلُمّ (أسْرِعْ : بشتاب)".

العَدَد:

عدد اسمي است كه بر كميت چيزهاي قابل شمارش دلالت مي كند و بردوگونه است:   اصلي     ترتيبي.

العددُ الاصليُّ:  عدد اصلي چهارگونه است:

1- مفرد كه آن، از "واحِد تاعَشَرَه" (1 تا 10) است.    "مِئة و ألَفْ" نيز جزء اعداد مفرد است.

2- عدد مركب كه از "أَحَدَ عَشَرَ تاتَِسْعَه عَشَرَ" (11 تا 19)  را در برمي گيرد.

3-      عُقُود كه از "عِشْرُون تاتِسعون" (20 تا 90 ) است.

4- عدد معطوف و آن، از "واحِد وعِشْرُون تاتِسعه و تِسْعونَ"(21-99) است.

اسم (= تميز) بعد از عدد دو گونه اعراب دارد.   

1-                        از ثلاثه تا عشره (از 3 تا 10) جمع است و مجرور:  "ثلاثَه رجالٍ خمس نسوهٍ"  با «مَئة» (100) و «ألْف» (1000) مفرد است و مجرور. مِئة طالبٍ ألْف تلميذٍ

2-                        از اَحَدَ عَشَرَ (11) تا تِسْعه و تسعين (99) مفرد است و منصوب: اَحَدَ عَشَرَ كوكباً، سَبَعَ عَشْرَهَ شَجَرَهَ، تِسعٌ و تسعونَ امرَأَةً

عدد با "ال": در عدد مركب "ال" بر سر جزء نخستين در مي آيد.   مانند:      "ذَهَبَ الثَّلاثهَ عَشَرَ رَسولاً. رأيتُ الخَمسهَ عَشَرَ طالباً." در عدد معطوف، "ال" بر هر دو جزء داخل مي شود، مانند: "قرأتُ السّبعهَ و العِشرينَ وَرقاً ".

ولي در مفرد، مي توان "ال" را تنها بر سَرِعدد آورد يا تنها برسر معدود (مميز)   مانند: "ما دَفعْتَ السَّبعهَ دراهِمَ المِئةَ دنانيرَ."

مذكّر و مونّث عدد:

عددهاي از "ثلاثه تا عَشَره"با مذكر، با "تاء" و با مؤنث، بي "تاء" به كار مي روند مانند: أَرْبعة كُتُبٍ و أَربعُ طالِباتٍ.

"واحِد" و "إِثْنان" با مذكّر، مذكّر و با موّنث، مونث مي شوند. مانند:   "رجلٌ واحدٌ، رجلانِ اثّنانِ، إمّرأهُ واحِدهُ و امرأتانِ واحِدَتانِ".

"مِئة و ألْف" با مذكر و مونث يكسانند. مانند: مِئةُ طالبٍ ، مئةُ طالبهٍ ،  ألفُ تلميذٍ ،  تلميذةٍ.

عدد مركب (مذكر و مونث)

جزء اول عدد مركب، با مذكر، مونث است و با مونث، مذكر، مانند:"خمسهَ عَشَرَ دِرهماً سَبَعَ عَشرَهَ تفاحهَ"ولي "أَحَدَ عَشَرَ" و "اثنَيْ عَشَر" با مذكر مذکر و با مؤنث  مؤنث، مي شوند.    مانند:    "أُحد عشر رجلاً، اثنّن عَشره امراهَ"

هر دو جزء عدد مركب، مبني بر فتح است، به جز "اثنَيْ عَشَر واثنَتا عَشره" كه جزء اول آنها معرب به اعراب مثني است.

عقود (عِشرونَ، ثَلاثونَ....) در مذكر و مونث يكسانند.  مانند:    "عَشرونَ رجلاَ، عشرون امراةً".

عدد ترتيبي: عدد ترتيبي عدديست كه ترتيب معدود را نشان مي دهد. عدد ترتيبي داراي (12) لفظ زير است:  أوّلُ، ثانٍ، ثالثٌ، رابِعٌ، خامِسٌ، سادِسٌ، سابِعٌ، ثامِنٌ، تاسِعٌ، عاشِرٌ، مِئة، ألْفٌ.

عدد ترتيبي نيز مانند عدد اصلي، چهارگونه است:

1-مفرد، از "أول تا عاشِر(دهم)".                              2-مركب، از "حادِي عَشَرَ (يازدهم) تا تاسِعَ عَشَرَ".

3-معطوف، از "واحدٌ و عشرونَ تا تاسِعٌ و تِسعونَ".         4-عقود، از "عِشرون تا تِسعونَ" ،همچنين، المئه "و "الالْف" است.

  عدد ترتيبي همواره با معدود خود مطابقت مي كند، يعني با مذكر، مذكر و با مونث مونث به كار مي رود.   مانند:  الدّرسُ الرّابعُ، الشِّجرهُ الخامِسهَ عَشْرَهَ، المَقالهُ المِئهُ، النَّجْمُ الاَلْفَ.

   ولي لفظ عقود با مذكر و مونث، همچنان يكسانست.

منصرف و غير منصرف:

اسم معرب منصرف اسمي است كه تنوين مي پذيرد و همه حركات در آخر آن، راه دارد. به لفظ ديگر، اسمي است كه جرّ و تنوين مي پذيرد. مانند:    جاء صَديقٌ حَميمَّ، رأيتُ رجلاً فاضِلاً، مَررْتُ برجلٍ فاضِلٍ.

اسم معرب غير منصرف:

 اسمي است كه به سبب وجود موانعي در آن، از پذيرفتن جرو تنوين ناتوان است.   

مانند:   قَدِمَ إبراهِيمُ و بِهْدادُ.      رَأيتُ زَینبَ فِي يَدِها زَهْرهٌ حَمْراءُ.        دَخلَ إلي عُثمانَ طَلْحهُ وزَبيرٌ في فِتنَهٍ كُبْرَي