خلاصه دروس مبادی العربیه ج 4 درس نائب فاعل

نایب فاعل

نایب فاعل، اسم مرفوعی است بعد از فعل مجهولی که به آن اسناد شده است. نایب فاعل در اصل مفعولی است که بعد از حذف فاعل و آمدن فعل به صورت مجهول جانشین فاعل شده و فعل به جای آن که به فاعل نسبت داده شود به مفعول نسبت داده شده است .

مانند:

نُصِرَ مُحمّد که در اصل نَصَرَ عَلّیِ مُحمّداً بوده است

مهم ترین علل حذف فاعل

1. امکان تعیین آن وجود نداشته باشد به این معنی که گوینده فاعل را نشناسد.

مانند: قُتِلَ زید که گوینده نمی داند قاتل زید کیست؟

2 . ممکن است گوینده فاعل را بشناسد ولی مایل نیست فاعل را افشا کند .

مانند : سُرِقَ البیتُ .

3 . ممکن است فاعل به علت شهرت فروان نیازی به ذکرش نباشد.

مانند: خُلِقَ الانسانُ ضَعیفاً که خالق معلوم است و نیازی به ذکر آن نیست .

4. ذکر فاعل و یا حذف آن در بیان مقصود گوینده اثری نداشته باشد.

مانند: اذا قُرِی القُرآنُ فَاستَمِعُوا لهُ که مقصود گوینده این است هر وقت کسی قرآن بخواند به او گوش فرا دهید و فرق نمی کند که قاری چه کسی باشد .

یا مانند : و ‌اذا حییتم بتحیک فحیإوا باحسن منها

تذکــر(1) :

نایب فاعل مانند خود فاعل گاه اسم ظاهر وگاهی ضمیر بارز یا مستتر است ومطابقت آن با فعل از لحاظ مذکر و مونث بودن همانند مطابقت فعل با فاعل است.

مانند:

نُصِرتُ ، مریمُ نُصِرَت .

تذکــر(2) :

چنان چه فعلی بیش از یک مفعول داشته باشد. مفعول اول مرفوع و نایب فاعل قرار می گیرد و مفعول های دیگر به حال خود باقی می مانند .

مانند:

فَمَن یُوتَ الحکمهَ فقداُ وتِیَ خیراً کثیراً. که نایب فاعل درهردو فعل ضمیرمستتر«هُوَ» است والحکمهَ و خیراً» مفعول به دوم هستند .

تذکــر(3) :

اگر فاعل متعدی نباشد و مفعول به نداشته باشد ظرف ویا
جار و مجرور و یا مفعول مطلق نایب فاعل قرار می گیرد. مانند:

یومَ یُنفَخُ فیِ الصورِ (روزی که در شیپور دمیده شود)

فی الصُورِ جارو مجرور و نایب فاعل است وصِیمَ یومٌ کامِلٌ. که صیم فعل مجهول از صامَ - یَصَومُ - صوماً و یوم ظرف زمان و نایب فاعل است و فُهِمَ فَهمٌ شَدیدٌ که فَهم دراصل مفعول مطلق بوده است .

به چه دليل فاعل از جمله حذف شده و به صورت مجهول آورده مي شود؟

1-معروف بودن بيش از حد

2-مشخص نبودن

3-پنهان نگه داشتن

4-ترس از او

5-ترس بر او

6-تحقير فاعل

7-بيهوده بودن بيان فاعل

چه كلماتي مي توانند نائب فاعل قرار گيرند؟

1- مفعول به صريح مانند يـُـكرَم ُ المرءُ

2- مفعول به غير صريح (جارو مجرور) مانند مُر َّ بالديارِ

3- ظرف مانند سـُهِرت الليله ُ

4- مصدر مانند سيرَ سَيرٌ‏ٌ طويلٌ‏ٌ

كدام كلمه در تبديل به نائب فاعل شدن در اولويت قرار دارد؟

1- اولين مفعول به جمله

(وقتي كه جمله داراي چند مفعول به باشد)

2-جار و مجرور , ظرف , مصدر

( وقتي كه در جمله مفعول به ذكر نشده باشد)

نائب فاعل بر چند نوع است؟

1- اسم صريح مانند يـُـكرَم ُ المرءُ

2- مصدر مؤول مانند سـُمِعَ أن َّ العسكر منهزمًٌ

3- ضمير متصل يا منفصل مانند اُكرمْتَ‏ُ