الإتقان في علوم القرآن: جلال‌الدین عبدالرحمن سیوطی

ترجمه: سید مهدی حائری قزوینی

نوع پنجاه و دوم:حقیقت و مجاز قرآن

بیستم: جایگزین کردن صیغه‌ای به جای دیگری، و این عنوان انواع بسیاری دارد، از جمله:

1- اطلاق مصدر بر فاعل، مانند:

﴿فَإِنَّهُمۡ عَدُوّٞ لِّيٓ﴾ [الشعراء: 77].

و لذا آن را مفرد آورد. و اطلاق مصدر بر مفعول، مانند:

﴿وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيۡءٖ مِّنۡ عِلۡمِهِۦٓ﴾ [البقرة: 255].

یعنی: من معلومه،

﴿صُنۡعَ ٱللَّهِ﴾ [النمل: 88].

یعنی: مصنوع‌الله،

﴿وَجَآءُو عَلَىٰ قَمِيصِهِۦ بِدَمٖ كَذِبٖ﴾ [یوسف: 18].

یعنی: مکذوب‌فیه، چونکه کذب از صفات أقوال است. نه أجسام.

و از این گونه است اطلاق بشری بر مبشربه، بنابر اینکه باء زایده نباشد.

2- اطلاق فاعل و مفعول بر مصدر، مانند:

﴿لَيۡسَ لِوَقۡعَتِهَا كَاذِبَةٌ ٢﴾ [الواقعة: 2].

یعنی: تکذیب،

﴿بِأَييِّكُمُ ٱلۡمَفۡتُونُ ٦﴾ [القلم: 6].

یعنی: الفتنه، بنابر اینکه باء زایده نباشد.

3- اطلاق فاعل بر مفعول، مانند:

﴿مَّآءٖ دَافِقٖ﴾ [الطارق: 6].

یعنی: مدفوق،

﴿لَا عَاصِمَ ٱلۡيَوۡمَ مِنۡ أَمۡرِ ٱللَّهِ إِلَّا مَن رَّحِمَ﴾ [هود: 43].

یعنی: لا معصوم،

﴿جَعَلۡنَا حَرَمًا ءَامِنٗا﴾ [العنکبوت: 67].

یعنی: مأموناً فیه.

4- عکس آن، مانند:

﴿إِنَّهُۥ كَانَ وَعۡدُهُۥ مَأۡتِيّٗا﴾ [مریم: 61].

یعنی: آتیا،

﴿حِجَابٗا مَّسۡتُورٗا﴾ [الإسراء: 45].

یعنی: ساتراً، و بقولی: بر دارش آویخته بود، و بنابراین یعنی: مستور از چشمها که کسی او را نمی‌دید.

5- اطلاق صیغه «فعیل» به معنی «مفعول» مانند:

﴿وَكَانَ ٱلۡكَافِرُ عَلَىٰ رَبِّهِۦ ظَهِيرٗا﴾ [الفرقان: 55].

6- اطلاق هر یک از مفرد و تثنیه و جمع بر دیگری.

مثال اطلاق مفرد بر تثنیه:

﴿وَٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ أَحَقُّ أَن يُرۡضُوهُ﴾ [التوبة: 62].

یعنی: یرضوهما، پس به جهت تلازم دو رضایت مفرد آورده شده است.

و مثال اطلاق مفرد بر جمع:

﴿إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ ٢﴾ [العصر: 2].

یعنی، انسانها، به دلیل اینکه از آن استثنا شده است،

﴿إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا ١٩﴾ [المعارج: 19].

به دلیل اینکه پس از آن فرموده:

﴿إِلَّا ٱلۡمُصَلِّينَ ٢٢﴾ [المعارج: 22].

و مثال اطلاق تثنیه بر مفرد:

﴿أَلۡقِيَا فِي جَهَنَّمَ﴾ [ق: 24].

یعنی: ألق.

و از این گونه است هر فعلی که به دو شی نسبت داده شود و حال آنکه مربوط به یکی از آنها بوده باشد، مانند:

﴿يَخۡرُجُ مِنۡهُمَا ٱللُّؤۡلُؤُ وَٱلۡمَرۡجَانُ ٢٢﴾ [الرحمن: 22].

و حال آنکه از یکی از آنها بیرون می‌آید و آن آب شور است نه شیرین، و نظیر این است:

﴿وَمِن كُلّٖ تَأۡكُلُونَ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُونَ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَا﴾ [فاطر: 12].

و حال آنکه زیورها از دریای شور بیرون آورده می‌شود،

﴿وَجَعَلَ ٱلۡقَمَرَ فِيهِنَّ نُورٗا﴾ [نوح: 16].

یعنی: در یکی از آسمانها،

﴿نَسِيَا حُوتَهُمَا﴾ [الکهف: 61].

درصورتی که فراموش کننده یوشع بوده، به دلیل اینکه به موسی گفت:

﴿فَإِنِّي نَسِيتُ ٱلۡحُوتَ﴾ [الکهف: 63].

و اینکه فراموشی به هر دو نسبت داده شده به جهت آن است که موسی از آن ساکت ماند،

﴿فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوۡمَيۡنِ﴾ [البقرة: 203].

و حال آنکه تعجیل در روز دوم است،

﴿عَلَىٰ رَجُلٖ مِّنَ ٱلۡقَرۡيَتَيۡنِ عَظِيمٍ﴾ [الزخرف: 31].

فارسی گفته: یعنی: از یکی از دوآبادی، و از این گونه نیست:

﴿وَلِمَنۡ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِۦ جَنَّتَانِ ٤٦﴾ [الرحمن: 46].

و اینکه معنی یک بهشت باشد، برخلاف فرّاء که چنین ادعا کرده است، و در کتاب ذاالقدّ ابن جنی آمده که: از این گونه است:

﴿ءَأَنتَ قُلۡتَ لِلنَّاسِ ٱتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيۡنِ﴾ [المائدة: 116].

و حال آنکه عیسی را خدا گرفتند نه مادرش مریم را.

و مثال اطلاق تثنیه بر جمع:

﴿ثُمَّ ٱرۡجِعِ ٱلۡبَصَرَ كَرَّتَيۡنِ﴾ [الملک: 4].

یعنی: کرات، چندین بار، چون چشم با دو مرتبه نگاه کردن وا نمی‌ماند، و بعضی از این گونه شمرده‌اند:

﴿ٱلطَّلَٰقُ مَرَّتَانِ﴾ [البقرة: 229].

و مثال اطلاق جمع بر مفرد:

﴿قَالَ رَبِّ ٱرۡجِعُونِ﴾ [المؤمنون: 99].

یعنی: ارجعنی، و ابن فارس از این گونه شمرده:

﴿فَنَاظِرَةُۢ بِمَ يَرۡجِعُ ٱلۡمُرۡسَلُونَ﴾ [النمل: 35].

و حال آنکه فرستاده یکی بود، به دلیل اینکه گفته:

﴿ٱرۡجِعۡ إِلَيۡهِمۡ﴾ [النمل: 37].

ولی این گفته محل نظر است، چونکه احتمال دارد رئیسشان را مخاطب قرار داده باشد، بخصوص اینکه عادت پادشاهان این نیست که یک نفر بفرستند. و از این گونه دانسته‌اند:

﴿فَنَادَتۡهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ﴾ [آل‌عمران: 39].

﴿يُنَزِّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ بِٱلرُّوحِ﴾ [النحل: 2].

یعنی: جبرئیل،

﴿وَإِذۡ قَتَلۡتُمۡ نَفۡسٗا فَٱدَّٰرَٰٔتُمۡ فِيهَا﴾ [البقرة: 72].

و حال آنکه قاتل یک نفر بوده است.

و مثال اطلاق جمع بر تثنیه:

﴿قَالَتَآ أَتَيۡنَا طَآئِعِينَ﴾ [فصلت: 11].

﴿قَالُواْ لَا تَخَفۡۖ خَصۡمَانِ﴾ [ص: 22].

﴿فَإِن كَانَ لَهُۥٓ إِخۡوَةٞ فَلِأُمِّهِ ٱلسُّدُسُ﴾ [النساء: 11].

یعنی: أخوان،

﴿صَغَتۡ قُلُوبُكُمَا﴾ [التحریم: 4].

یعنی: قلباکما.

﴿وَدَاوُۥدَ وَسُلَيۡمَٰنَ إِذۡ يَحۡكُمَانِ فِي ٱلۡحَرۡثِ﴾ [الأنبیاء: 78].

تا آنجا که فرموده:

﴿وَكُنَّا لِحُكۡمِهِمۡ شَٰهِدِينَ﴾ [الأنبیاء: 78].

7- اطلاق ماضی برمستقبل به خاطر تحقق وقوع آن، مانند:

﴿أَتَىٰٓ أَمۡرُ ٱللَّهِ﴾ [النحل: 1].

یعنی: قیامت، به دلیل: (فلاتستعجلوه)،

﴿وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ﴾ [الزمر: 68].

﴿وَإِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ءَأَنتَ قُلۡتَ لِلنَّاسِ﴾ [المائدة: 116].

﴿وَبَرَزُواْ لِلَّهِ جَمِيعٗا﴾ [ابراهیم: 21].

﴿وَنَادَىٰٓ أَصۡحَٰبُ ٱلۡأَعۡرَافِ﴾ [الأعراف: 48].

8- عکس آن، برای اینکه دوام و استمرار را برساند، انگار که واقع شده و استمرار یافته باشد، مانند:

﴿أَتَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبِرِّ وَتَنسَوۡنَ أَنفُسَكُمۡ﴾ [البقرة: 44].

﴿وَٱتَّبَعُواْ مَا تَتۡلُواْ ٱلشَّيَٰطِينُ عَلَىٰ مُلۡكِ سُلَيۡمَٰنَ﴾ [البقرة: 102].

یعنی: تلت،

﴿وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ﴾ [النحل: 103].

یعنی: علمنا،

﴿قَدۡ يَعۡلَمُ مَآ أَنتُمۡ عَلَيۡهِ﴾ [النور: 64].

یعنی: علم،

﴿فَلِمَ تَقۡتُلُونَ أَنۢبِيَآءَ ٱللَّهِ﴾ [البقرة: 91].

یعنی: قتلتم،

﴿فَفَرِيقٗا كَذَّبۡتُمۡ وَفَرِيقٗا تَقۡتُلُونَ﴾ [البقرة: 87].

﴿وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَسۡتَ مُرۡسَلٗا﴾ [الرعد: 43].

یعنی: قالوا.

و از لواحق آن است تعبیر از مستقبل با اسم فاعل یا مفعول، که حقیقت در حال است نه استقبال، مانند:

﴿وَإِنَّ ٱلدِّينَ لَوَٰقِعٞ ٦﴾ [الذاریاتک 6].

﴿ذَٰلِكَ يَوۡمٞ مَّجۡمُوعٞ لَّهُ ٱلنَّاسُ﴾ [هود: 103].