تقسيم‏كردن خبر، به جمله فعليّه و اسميّه است.

جمله فعليّه از فعل و فاعل يا فعل و نائب فاعل، تركيب يافته است. و وضع شده تا با اختصار، تجدد و پديد آمدن در زمان مشخصى را بفهماند.

مانند: خسيس، چون بى‏چيزان زيست مى‏كند و در روز واپسين، مثل ثروتمندان، محاسبه مى‏شود.

در اينجا «يعيش البخيل» جمله فعليّه است. (يعيش فعل و البخيل فاعل) و «يحاسب» نيز جمله فعليه شكل يافته از فعل و نائب فاعل است.

و مثل اين شعر: خورشيد درخشيد و تيرگى، گريزمندانه پشت كرد.

از اين خبر، تنها ثبوت درخشش براى خورشيد و رفتن تاريكى در زمان ماضى استفاده مى‏شود.

گاهى جمله فعليه، استمرار نوبه‏نو و لحظه‏به‏لحظه را مى‏فهماند و اين، بر اساس موقعيت و به كمك قرينه‏هاست نه اين‏كه فعل مضارع وضعا چنين چيزى را بفهماند. فهماندن استمرار تجددى مشروط به اين است كه فعل، مضارع باشد.

توضيح: استمرار دائم مانند اين‏كه بگوييم: اين كوه، پيوسته سربلند و باوقار است و استمرار تجددى مثل اين‏كه بگوييم: اين آبشار، پيوسته فرو مى‏ريزد يعنى ريزش آن، لحظه‏به‏لحظه و نوبه‏نو است.

مانند اين شعر متنبّى: دست او خاور و باختر زمين را اداره مى‏كند و روزى نيست كه چيزى آنرا از بزرگوارى باز دارد.

در اين‏جا چون شعر، براى ستايش و مدح سروده شده است. قرينه مدح نشان مى‏دهد كه؛ سياست‏گذارى و حكمرانى بر مملكتها عادت آن ممدوح و پست دائمى او بوده است به گونه‏اى كه از آن، دل برنمى‏گرفته و آن تدبير، پى‏درپى و لحظه‏به‏لحظه پديد مى‏آمده است.

و جمله اسميّه از مبتدا و خبر، تركيب مى‏شود و وضعا تنها ثبوت چيزى بر چيز ديگرى را مى‏فهماند و نظرى به پديد آمدن نوبه‏نو يا دوام ندارد؛ مانند: «الارض متحركة» كه فقط ازآن، ثبوت حركت براى زمين استفاده مى‏شود و توجهى به پديد آمدن لحظه‏به‏لحظه آن حركت ندارد.

و گاهى جمله اسميه از اين اصل (عدم افاده استمرار يا تجدد) خارج مى‏گردد و بر اساس قرينه‏ها افاده دوام و استمرار مى‏كند اگر در خبر فعل مضارع نباشد و اين زمانى است كه سخن، براى ستايش يا نكوهش ايراد گردد.

 مانند سخن خدا: وَ إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظِيمٍ‏

 يعنى: مسلّم تو داراى خوى بزرگى هستى. جريان اين سخن چون در قلمرو ستايش بوده است، اراده استمرار و دوام را نشان مى‏دهد.

و از جاهايى كه جمله اسميه، دوام و استمرار را مى‏فهماند سخن نضر بن جؤبه است كه خودش را به دارايى و بخشش ستوده و گفته است:

درهم نقش زده شده با هميان ما انس نمى‏گيرد لكن در حاليكه رونده است، بر آن مى‏گذرد.

شاعر خواسته بگويد؛ درهمهايش در هميان، پايدار و باقى نيست پيوسته از هميان مى‏گذرد چونان تيرها كه از كمانها مى‏گذرد. اين درهمها در گذر است تا بر بى‏چيزان و نيازمندان تقسيم گردد.

توضيح: در اين شعر، «هو منطلق» جمله اسميّه است و چون شاعر، آنرا در مقام‏

ستايش از خويش سروده، دلالت بر دوام و استمرار مى‏كند.

بدان‏كه جمله اسميه وضعا مفيد ثبوت و دوام نيست.

 و به كمك قرينه‏ها هم استمرار را نمى‏فهماند مگر هنگامى كه خبرش مفرد باشد، مثل: الوطن عزيز يا زمانى كه خبرش جمله اسميّه باشد، چون: الوطن هو سعادتى (كه هو سعادتى جمله اسميّه و خبر است). و امّا اگر خبر جمله اسميّه، فعل باشد.

 بى‏ترديد آن جمله، مثل جمله فعليّه نوبه‏نو شدن و پديد آمدن در زمان خاص را مى‏فهماند.

بسان: الوطن يسعد بابنائه (وطن به كمك پسرانش خوشبخت مى‏گردد). در اينجا «يسعد بابنائه» خبر است.

زنان زيباچهره، پيريم را بر من عيب مى‏گيرند. اكنون با چه كسى در پيرى كامجويى كنم؟

در اين شعر، متعلق «لى» خبر «من» قرار گرفته ولى چون جمله فعليّه است دلالت بر حدوث در زمان آينده دارد.

شاعر ديگرى گفته: عصرگاهان و صبحگاهان براى نيازهايمان مى‏رويم و نياز آن‏كه زيست مى‏كند پايان نمى‏پذيرد. در اين شعر، «لا تنقضى» جمله فعليّه و خبر «حاجة من عاش» است و دلالت بر حدوث و تجدد در زمان آينده دارد.

ترجمه و شرح جواهر البلاغة ؛ ج‏1 ؛ ص-122-119//استادحسن عرفان

- قم - ايران، چاپ: 10، 1388 ه.ش