تاريخ تحليلي اسلام: نصیری رضی
انگيزههاى گرايش و اهتمام مسلمانان به تاريخ نگارى
انبوه آثار تاريخى بهجاى مانده از مورخان مسلمان، شعبههاى متنوع تاريخ نگارى در حوزه علوم اسلامى و گستردگى محتواى مسائل مرتبط با تاريخ، هريك به تنهايى براى اثبات وسعت قلمرو و اهتمام مسلمانان به مسأله تاريخنگارى، بهعنوان يكى از ابعاد و مظاهر فرهنگ اسلامى، كافى است.
افزون بر آنچه در بحث اهميت تاريخ اسلامى ذكر شد، بخشى از علل و انگيزههاى توجه كم نظير مسلمانان به مسأله تاريخ و تاريخنگارى عبارت است از:
1. قداست مطلق دانش و ارزش والاى آن در اسلام
2. تلقى خوشبينانه از آينده زمين و بشر ساكن در آن در قالب مسأله انتظار فرج و ظهور مهدى موعود عجلالله تعالى فرجه الشريف;
3. موضع تصديقى قرآن در برابر انبياى پيشين و اصول و مبانى تعليماتى آنان;
4. ترغيب و تشويقهاى قرآن درباره سير و مطالعه در زمين و كشف فلسفه تاريخ و عبرتگيرى از سرنوشت منكران، تكذيبكنندگان، باطلگرايان و...;
5. لزوم بهرهگيرى از سيره و سنت معصومان، بهعنوان اسوه حسنه و الگوهاى كامل دين، و گسترش فرهنگ جاويدان اسلام;
6. اهتمام فرمانروايان به ماندگارى حكومت خويش و ارائه تصويرى مناسب از خود;
7. ورود ملتهاى گوناگون جهان به آيين اسلام و داد و ستد فرهنگى با ديگر اقوام و ملل
اصول و قواعد عام تاريخ نگارى با تكيه بر ارزشهاى اسلامى
برخى از مورخان، برخوردارى از دانشهاى گوناگون، بهويژه آگاهى از متون دينى و منابع اوليه اسلام ـ قرآن و سنت صحيح ـ در اختيار داشتن منابع متعدد، حسن نظر و پاى فشارى بر
درستى اسناد و چگونگى راويان را از ويژگىهاى ضرورى مورخ مىدانند و سنجش اخبار و حكايات نقل شده با اصول و معيار حكمت، مقايسه آنها با نظاير هريك و در نظر گرفتن طبايع كاينات را از قواعد تاريخنگارى بهشمار مىآورند.
بر اين اساس، برخى از معيارها و ضوابط تاريخنگارى كه سبب توجه و اعتماد بيشتر به اسناد و دادههاى تاريخى مىشود، عبارت است از:
1. توجه به همه علل و عوامل پيشرفت يا انحطاط يك سلسله يا ملت و اعتماد بر اسناد و مدارك معتبر از بدو شكلگيرى و پيدايش آن سلسله;
2. پرهيز از اظهارنظر درباره موضوعى قبل از بررسى و تحقيق كامل;
3. رعايت عينيت و واقعيت در تحقيق، حفظ امانت و درستى، عدم تعصب در حقايق علمى و ثبت و نقل وقايعْ آنگونه كه هست;
4. در نظر گرفتن امكانات زمان وقوع حادثه و توجه به آداب، رسوم و سنن جامعه مورد نظر;
5. پرهيز از اعتماد همه جانبه و بدون بررسى و تحقيق به نظر نويسندگان گذشته، به ويژه در موضوعاتى كه به طور مستقيم با منافع افراد مرتبط است;
6. اهتمام و توجه فوقالعاده به نقش مردم، زيرا تاريخ شناسنامه ملتها است نه پادشاهان و درباريان;
7. جستوجوى روح حوادث تاريخى، نفوذ به عمق و سيرت تاريخ، يافتن روابط و پيوستگى اسناد و مدارك و پرهيز از انتقام جويى و تصفيه حسابهاى شخصى و گروهى;
8. ارائه نظريه، قانون و قاعدهاى سازنده در جهت شناخت و ارزيابى هرچه بهتر زمان حال و پيشبينى و برنامهريزى بهتر آينده.
پژوهش در تاريخ اسلام آنگاه علمى و كاشف از حقيقت است كه واجد شاخصهايى چون، امكان عقلى، استناد معتبر، هماهنگى محتوا و سازگارى با وقايع قطعى تاريخ و قرائن خارجى بوده و مخالف قرآن و روايات صحيح نباشد.
برچسبها: تاریخ, اسلام, تاریخ اسلام, تمدن
