تاريخ تحليلي اسلام: نصیری رضی
برخى از مشهورترين مورخان مسلمان
بزرگترين و بيشترين نويسندگان تاريخ و مسائل آن، مسلمان بودهاند. ميراث بزرگ تاريخى آنان، در ابعاد مختلف، بر درستى اين سخن گواهى مىدهد. بررسى اين گنجينه معنوى نشاندهنده آن است كه در جاىجاى سرزمين پهناور اسلامى از اندلس تا مصر، دمشق، عراق، تونس و... همواره گروهى به اين امر اهتمام ورزيدهاند
جرجى زيدان مىگويد:
مسلمانان بيش از هر ملت ديگر (به استثناى ملل جديد) در تاريخ پيشرفت كرده، كتاب نوشتند.
ناگفته پيداست كه پرداختن به مكاتب تاريخنگارى اين مورخان و بيان ويژگىهاى نگارشى آنان از حوصله اين نوشتار بيرون است; بنابر اين، تنها به معرفى برخى از چهرههاى شاخص اين فن و مهمترين آثار آنها بسنده مىكنيم:
1. محمد بن اسحاق
هرچند از سيرهنويسان و مغازىنويسانى چون ابانبنعثمانبنعفان و عروةبنزبير و محمدبنشهابزهرى (124 ـ 51) در رتبه پيش از ابناسحاق نام برده مىشود; ولى بزرگترين و اصلىترين مورخ اسلام، كه امروزه كتابش ( سيرة الرسول ) در دسترس قرار دارد، محمدبناسحاق (81 يا 85 ـ 150 يا 151 هـ . ق) است. ابناسحاق در مدينه پرورش يافت. هرچند مهاجرتش به عراق سبب انتقال دانش سيره از زادگاهش به عراق شد; ولى عمده نقلهاى وى مدنى است. كتاب او سه بخش دارد: آغاز خلقت تا پيدايش نسل عرب و فرزندان اسماعيل تا بعثت رسولاكرم (صلى الله عليه وآله) ; از بعثت تا تشكيل دولت مدينه و مغازى و غزوات پيامبر (صلى الله عليه وآله) ، سقيفه بنىساعده و....
البته بيشتر مطالب ابناسحاق از طريق ابنهشام و كتاب مشهور چهار جلدى وى
( سيره ابنهشام) كه تهذيب كتاب ابن اسحاق است، در دسترس قرار دارد.
ابن هشام در تنقيح كتاب ابن اسحاق، احياناً به خاطر برخى تعصبها، در بخشهايى از آن تصرف كرده، به حذف يا افزايش مطالبى دست يازيده است.
2. ابومخنف
لوط بن يحيى بنسعيد بنمخنف (157 ـ 90 هـ . ق)، از مورخان بنام قرن دوم هجرى و رهبر مكتب مورخان عراق است. او با آنكه شيعه بود با سعه صدر و عدم تعصب، چهره واقعى بنىاميه را نشان داد. بهطورى كه اهلسنت نيز رواياتش را نقل كردهاند; و شايد به همين دليل ابنابىالحديد تشيع او را انكار كرده است.
از طريق طبرى، كه بيش از 586 روايت از ابومخنف نقل كرده، مىتوان به خوبى با روايتهاى ابومخنف آشنا شد. مقتل الحسين (عليه السلام) از ارزشمندترين كارهاى او شمرده مىشود.
3. بلاذرى
احمد بنيحيى بلاذرى (170 تا 180 ـ 279 هـ .ق) از دانشوران نيمه دوم قرن سوم هجرى از نسبشناسان معروف است كه تدوين تاريخ اسلامى را با تحول روبهرو ساخت. از بلاذرى دو كتاب ارزشمند فتوحالبلدان و انسابالاشراف بر جاى مانده است.
4. يعقوبى
احمد بن ابىيعقوب اسحاق بنجعفر بنوهب بنواضح (وفات 284 هـ . ق)، كاتب و به اخبارى شهرت دارد. تاريخ يعقوبى مهمترين كتاب وى در تاريخ است كه مىتوان آن را يك دوره تاريخ عمومى دانست. اين كتاب شكل تاريخنگارى و انحصار آن در تاريخ اسلام و سيرهنويسى را دگرگون ساخت و رويدادهاى آغاز خلقت تا قرن سوم هجرى را در قلمرو تاريخ جاى داد. تاريخ يعقوبى، مضبوطترين و دقيقترين دائرةالمعارف گونه فرهنگ اسلامى تا عصر نويسنده است.
5. طبرى
ابوجعفر محمدبنجريربنيزيد طبرى (224 يا 225 ـ 310 هـ . ق) از مورخان نامى دوران اسلامى است. كار عمده او در فقه بود; اما دو اثر او جامع البيان در تفسير و تاريخ الرسل و الامم و الملوك در تاريخ، شهرت بسزايى برايش به ارمغان آورد. كتاب تاريخ او، تاريخ عمومى است و حوادث آغاز خلقت تا زمان خود وى به تفصيل در آن نوشته شده است. بيشتر پژوهشگران نگاشتن افسانهها، خرافات و اسرائيليات را عيب بزرگ اين اثر مىشمارند و نقل اخبـار بدون اشاره به درستى و نادرستى آن را در شأن دانشمنـدى چون طبـرى نمىدانند.
6. مسعودى
على بن الحسين المسعودى (346 ـ 287 هـ . ق) از نوادگان صحابى بزرگ عبدالله بنمسعود است. مسعودى كتابهاى متعددى نگاشته و نام شمارى از آن را در مروج الذهب ، كه يكى از مهمترين آثار تاريخى وى شمرده مىشود; آورده است. نگاه مسعودى در اين كتاب تنها تاريخى نيست; بلكه از هر جهت به گذشته مىنگرد و مجموعهاى از اطلاعات تاريخى، جغرافيايى، تقويمها، اديان و... را در اختيار خوانندگان مىنهد. كتاب او با داستان آفرينش آغاز مىشود و با مسائل تاريخى امتهاى گوناگون ادامه مىيابد
سفرهاى طولانى به خارج از مرزهاى كشور اسلامى براى گردآورى اخبار ساير ملل از مهمترين اقدامهاى او در تدوين تاريخ است.
6. مسعودى
على بن الحسين المسعودى (346 ـ 287 هـ . ق) از نوادگان صحابى بزرگ عبدالله بنمسعود است. مسعودى كتابهاى متعددى نگاشته و نام شمارى از آن را در مروج الذهب ، كه يكى از مهمترين آثار تاريخى وى شمرده مىشود; آورده است. نگاه مسعودى در اين كتاب تنها تاريخى نيست; بلكه از هر جهت به گذشته مىنگرد و مجموعهاى از اطلاعات تاريخى، جغرافيايى، تقويمها، اديان و... را در اختيار خوانندگان مىنهد. كتاب او با داستان آفرينش آغاز مىشود و با مسائل تاريخى امتهاى گوناگون ادامه مىيابد
سفرهاى طولانى به خارج از مرزهاى كشور اسلامى براى گردآورى اخبار ساير ملل از مهمترين اقدامهاى او در تدوين تاريخ است.
7. ابنخلدون
عبدالرحمنبنخلدون (808 ـ 732 هـ . ق) از انديشمندان بلند پايه جهان اسلام و پايهگذار فلسفه تاريخ است. او، پس از روى آوردن به كارهاى علمى و مطالعه تاريخهاى گذشته، نظريه دو لايه بودن تاريخ را ارائه داد. لايه بالايى همان حوادث و رخدادهاى تاريخى است و لايه زيرين، كه به نظر وى تا آن زمان مورخان پيشين به آن توجه نكرده بودند، علل و عوامل پشت پرده رخدادهاى تاريخى است.
برچسبها: تاریخ, اسلام, تاریخ اسلام, تمدن
