نمونههايى از تفسير قرآن به قرآن در روايات تفسيرى:
روش تفسير قرآن به قرآن كه سنگ زيرين آن به دست مبارك وجود گرامى پيامبر اسلام نهاده شده و توسط اهل بيت گرانقدرش توسعه يافت، يكى از رايجترين شيوههاى تفسيرى معصومان عليهم السّلام است، بلكه به گفته علّامه طباطبايى رحمه اللّه كه در آغاز بحث از آن ياد شد، اين روش، تنها روش تفسيرى آن بزرگواران است. شايد سخن علّامه رحمه اللّه بر اين اساس باشد كه تمامى برداشتهاى معصومان عليهم السّلام از قرآن و همه تفسير و توضيحهايى كه آنان درباره آيات دارند، به نوعى از خود قرآن گرفته شده و ريشه آن را در قرآن مىتوان جستجو نمود، در اين فرض بايد گفت كه، تفسير قرآن به قرآن دامنهاى گسترده دارد كه برخى انواع آن تنها از خود آنان ساخته است و فهم آن براى عقلهاى عادّى دشوار مىنمايد. با اين حال، در ميان روايات تفسيرى آنان، نمونههايى از آشكارترين نوع تفسير قرآن به قرآن را مىبينيم كه هر فردى با اندكى توجّه برايش آشكار مىگردد كه معصوم عليه السّلام در بيان معناى يك آيه، عينا به آيه ديگرى استناد كرده است.
در ادامه اين گفتار، نمونههايى چند از اين نوع تفسير قرآن به قرآن را خواهيم ديد، دراين نمونهها، اين امكان وجود دارد كه با قسم ديگرى از اقسام تفسير قرآن به قرآن مواجه شويم كه در بحث «اقسام تفسير قرآن به قرآن» نيامده باشد، اين موارد را نيز در ضمن بحث، اشاره خواهيم كرد.
نمونه اوّل: از امير مؤمنان على عليه السّلام روايت شده كه در تفسير واژه «الظّالمين» در آيه «لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» فرموده است «أى المشركين»، و دليل تفسير «ظالمين» به «مشركين» را به كمك آيه ديگرى از قرآن چنين فرمود: «لأنّه سمّى الشّرك ظلما بقوله إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ» يعنى، تفسير ظالمين به مشركين از آن جهت است كه «خداوند متعال خود در آيه إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ، شرك را ظلم خوانده است.»
تفسير «ظلم» به «شرك»، كه به كمك خود قرآن و توسط على عليه السّلام صورت گرفت، در منابع اهل تسنّن، در مورد ديگرى به پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نيز نسبت داده شده است كه ظلم را به شرك تفسير كرده است، چنانكه سيوطى به نقل از احمد بن حنبل، بخارى و مسلم، و آنان از ابن مسعود روايت كردهاند كه، در آن هنگام كه آيه: الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ نازل شد، براى مسلمانان اين پرسش و نگرانى پيش آمد كه به پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم گفتند:
در ميان ما هر كسى، به نوعى، به خود ظلم و ستم كرده است، با اين وجود، آيا ما در شمار مؤمنان خواهيم بود و رحمت الهى شامل حالمان خواهد شد. پيامبر در پاسخ به آنان فرمود، اين نگرانى شما از اين جهت است كه مراد از ظلم را در اين آيه ندانستيد، چه اين كه مقصود از ظلم آنچه شما مىپنداريد نيست، بلكه مراد از آن، در اين آيه، شرك است. سپس در دليل سخن خود فرمود: آيا سخن لقمان را نشنيدهايد كه گفت: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ.
چنانكه ملاحظه مىكنيد، در دو روايت پيشين، پيامبر اكرم و حضرت امير عليه السّلام، در دو مورد متفاوت، براى تبيين مراد از «ظلم» به گفتار لقمان حكيم، كه در سوره لقمانآمده بود، استناد كردند و اين از نمونههاى روشن تفسير قرآن به قرآن است كه در هر دو مورد، واژه «ظلم» در آيه مفسّر و مفسّر آمده بود و پيوند آن دو كاملا آشكار بود.
نمونه دوم: از على بن ابى طالب عليه السّلام روايت شده كه درباره «نعمت داده شدهگان» در آيه شريفه صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فرمود: «أى، قولوا: اهدنا صراط الذين أنعمت عليهم بالتوفيق لدينك و طاعتك و هم الّذين قال اللّه- عز و جل- وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً
«معناى اين جمله كه «خداوندا، ما را به راه نعمت داده شدهگان هدايت كن» آن است كه؛ ما را به راه آنانى هدايت كن كه اين نعمت را به آنها دادى تا توفيق ديندارى و اطاعت تو را داشته باشند، و ايشان همانهايى هستند كه خداوند درباره ايشان فرمود: و كسى كه خدا و پيامبر را اطاعت كند، (روز رستاخيز) همنشين كسانى خواهد بود كه خداوند نعمت خود را بر آنان تمام كرده، و آنها عبارتند از پيامبر، صديقان، شهدا و صالحان، كه همه آنان همراهان خوبى هستند.»
در اين روايات، چنانكه ديديم، امام عليه السّلام، مراد از نعمت دادهشدگان در سوره «حمد» را به كمك آيه 69 سوره «نساء»، انبياء، صديقين، شهيدان و صالحان دانست و در هر دو آيه مفسّر و مفسّر، تعبير «نعمت دادهشدگان» آمده بود.
نكته ديگر آن است كه، با دقتى در اين حديث و دو حديثى كه در نمونه اوّل نقل شده، مىبينيم كه در هر سه مورد، مصاديق يا آشكارترين مصاديق آيه مفسّر به كمك آيهاى ديگر (مفسّر) بيان شده است. زيرا در دو حديث نمونه اول، كه واژه «ظلم» به «شرك» تفسير شده، اين امر آشكار است كه، ظلم دامنهاى گسترده دارد و مىتواند افراد فراوان و بىشمارى داشته باشد و شرك از نمونههاى آشكار و روشن ظلم مىباشد. در حديث ياد شده در نمونه دوم نيز اين امر آشكار است كه «نعمت داده شدگان» داراى افراد، گروها و انواع گوناگون مىباشد، ازاينرو، تفسير آن به انبياء، صديقين، شهداء و صالحان، كهتوسط امام عليه السّلام صورت گرفت، از باب تفسير تطبيقى و مصداقى تلقى مىشود، به اين معنى كه امام عليه السّلام آشكارترين مصادق را بيان فرمود.
آنچه از اين موارد نتيجه مىگيريم اين است كه در بيان مصاديق آيات نيز بايد به گونهاى روشمند و در چارچوب تفسير قرآن به قرآن عمل كرد، پيداست كه اين امر، مانع آن خواهد شد تا ذوق و سليقههاى فردى و شخصى در تطبيق مفاهيم آيات بر مصاديق خارجى راه يابد و ازاينرو بر اطمينان و استوارى تفسير، افزوده خواهد شد.
نمونه سوم: طبق روايت ذيل، از عالم اهل البيت، امام رضا عليه السّلام درباره معناى «ختم بر قلوب» در آيه خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ ... » پرسيده شده و امام عليه السّلام در پاسخ به آن، با يادآورى آيهاى ديگر، فرمودند:
الختم هو الطّبع على قلوب الكفّار عقوبة على كفرهم
، كما قال اللّه- عز و جلّ- بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا
«ختم بر قلوب كفار، به معناى آن است كه، به دليل كفرورزى و انكار كافران، گويى بر دلهاى آنان مهرى زده شده و بسته شده است، به گونهاى كه ايمان به خداوند، به دلهايشان راه ندارد».
چنانكه مىبينيم، امام عليه السّلام اين معنى و تفسير را به كمك آيه 155 سوره مباركه «نساء» بيان فرمودند، در اين تفسير، گرچه معناى واژگان آيه، يعنى، «ختم، قلوب، كفار و ...» روشن است و نيازى به توضيح و تفسير ندارند ولى چنانكه پيداست، آنچه براى پرسش كننده روشن نبوده، تعبير و اصطلاح «ختم بر قلوب» بوده است، كه امام عليه السّلام به كمك قرآن و به خوبى، معناى آن را تبيين فرمود.
نمونه چهارم: در روايتى، از امام عسكرى عليه السّلام و ايشان از علىّ بن ابى طالب عليه السّلام نقل مىكنند كه در تفسير واژه «الضّالّين» در آيه .... غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ «3» فرمودند: ضالّين كسانى هستند كه خداوند درباره آنها فرمود: قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِالسَّبِيلِ و هم النصارى»تفسير ضالّين به اهل كتاب و نصارى، از نوع تطبيق و بيان مصداق است كه در نمونه دوّم، توضيح آن داده شد.
نمونه پنجم: روايت معروف درباره ماجراى زنى كه فرزندش را شش ماهه به دنيا آورده بود و خليفه دوّم دستور به رجم و سنگباران وى، به اتهام زنا، داد، زيرا چنين پنداشته بود كه دوران حاملگى، بيش از شش ماه است، پس نتيجه گرفته بود كه آن زن، چند ماه پيش از ازدواجش از راه نامشروع باردار شده است. وقتى خبر به على عليه السّلام رسيد و از دستور و حكم خليفه دوّم آگاه شد، آن حكم را نادرست خواند و هيچگونه اتهّام و حدّى بر آن زن وارد ندانست و حكم بر برائت او داد، امام عليه السّلام درباره علّت حكم خود بر برائت و نفى رجم، به دو آيه از قرآن استناد كردند و از جمع ميان آن دو نتيجه گرفتند كه، اقّل دوران باردارى شش ماه است، پس زايمان كردن آن زن در شش ماهگى نمىتواند اتهام رابطه نامشروع را متوجّه او سازد آن دو آيه عبارتند از:
الف: وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ ...
«و مادران فرزندانشان را دو سال كامل شير دهند.»
ب: وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً ...
«و دوران باردارى تا از شير گرفتن فرزند، سى ماه است.»
در آيه نخست، دوران شيردهى را دو سال كامل (24 ماه) تعيين كرده است و در آيه دوم، جمع دوران باردارى و شيردهى، سى ماه دانسته شد، و نتيجه آن مىشود كه با كم كردن 24 ماه دوران شيردهى از سى ماه، شش ماه به عنوان اقّل دوران باردارى، باقىمىماند و برهمين اساس، امام عليه السّلام حكم به برائت دادند.
در اين روايت، چنانكه ديديم، از كنار هم گذاشتن دو آيهاى كه به نوعى داراى موضوع مشتركى بودند، نكته سومى حاصل شد وگرنه، در معناى «حمل» و «فصال»، ابهامى وجود نداشت تا با آيه ديگر برطرف شود ازاينرو، يكى ديگر از آثار تفسير قرآن به قرآن، و عرضه آيات بر يكديگر، كشف نكات تازهاى خواهد بود كه به تنهايى نمىتوان آن را از يك آيه، بدون ملاحظه آيات ديگر بدست آورد.
نمونه ششم: سيوطى از احمد بن حنبل، ترمذى، نسائى و حاكم نيشابورى، روايتى را از ابى امامه كه او از پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل كرده، آورده است، در آن روايت آمده است كه، از پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم درباره آيه شريفه: وَ يُسْقى مِنْ ماءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ پرسيده شد و آن حضرت در توضيح ويژگيهاى «ماء صديد» نخست فرمود: «هرگاه وى (انسان زورگوى ستيزهجوى) به آن نزديك شود، از آن بيزارى جويد، صورتش بريان شود و مغز سرش به جوشش افتد و زمانى كه آن را بنوشد، امعاء و احشائش قطعه قطعه گردد و از مجراى مدفوعش بيرون آيد.» و سپس توضيح خود را به دو آيه زير از قرآن مستند ساخت.
الف: وَ سُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ
ب: وَ إِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ
در اين روايت، پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم به كمك دو آيه اخير، ويژگيهاى «ماء صديد» در آيه نخست را بيان فرموده و اطلاعات تازهاى را درباره آن به پرسش كننده داد، حاصل اين روش، شكلگيرى تفسير موضوعى است كه در آن، آيات پراكنده بر محور موضوع واحدى گردآورى شده و از سنجش آن با يكديگر، نكات متعددى بدست مىآيد.
نمونه هفتم: در روايت آمده است كه، زرارة بن أعين و محمد بن مسلم، دو تن از فقيهانو شاگردان برجسته و نامى صادقين عليهما السّلام درباره آيه شريفه: وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ، از امام باقر عليه السّلام پرسيدند كه؛ چگونه حكم به وجوب قصر در نماز مسافر مىشود حال آن كه عبارت: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ ظهور در الزام ندارد؟
امام عليه السّلام در پاسخ به پرسش آنان، به آيه شريفه ... فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما ... «استناد نمود، و فرمود: همان گونه كه مقصود از عبارت «لا جناح» در آيه مربوط به حج، وجوب طواف است نه جواز آن، در آيه قصر نماز نيز مراد از عبارت «ليس عليكم جناح»، وجوب قصر مىباشد».
در اين روايت، گرچه امام عليه السّلام بر چگونگى دلالت «ليس عليكم جناح» بر وجوب قصر، به آيه مربوط به طواف استناد كردند، ولى چگونگى دلالت «لا جناح عليكم» بر وجوب طواف، بدون ملاحظه شأن نزول آن روشن نمىباشد و از آنجا كه امام عليه السّلام از شأن نزول آن آگاه بود، و دلالت آن بر وجوب برايش روشن بوده، بدان استناد كرده است.
برچسبها: تفسیرقرآن به قرآن, روایات تفسیری
