جنبههای مهم شخصیت نوجوان (1)
دوره نوجوانی از مهمترین و حساسترین دورههای زندگی انسان به شمار میرود; زیرا در این دوره نوجوان به دنبال یافتن هویتخویش، در مسیر شکل دادن به شخصیتی متکی به خود گام برمیدارد.سؤالات متعددی نیز در ذهن نوجوان نقش میبندد که چنانچه نتواند پاسخی مناسب برای آنها بیابد، چه بسا ممکن استشخصیتی متزلزل و احیانا دوگانه پیدا کند.بنابراین، شناخت جنبههای مهم جسمانی، روانی، اجتماعی، عقلانی و اخلاقی نوجوانان این توانایی را به نوجوان و اطرافیان او میدهد تا شیوه صحیح برخورد با تغییرات جسمی - روانی به وجود آمده را بدانند و تا حدی از بروز ناسازگاریهای خاص این دوران جلوگیری نمایند.این مقاله، نیم نگاهی به جنبههای مهم شخصیت نوجوانان انداخته است. مقدمه
دوره نوجوانی همزمان استبا دوره بلوغ; یکی از بحرانیترین دورههای زندگی.در دروه بلوغ، تغییرات گوناگونی در ابعاد شخصیتی نوجوان رخ میدهد که هر کدام به نوعی میتواند بر او اثر بگذارد و حتی گاهی شخصیت او را دگرگون سازد.این نبشتار، به برخی از این جنبهها اشاره دارد.اما پیش از ورود به اصل بحث، توجه به چند نکته لازم است: 1-بحران بلوغ:
فرایند بلوغ یکی از بحرانیترین دورههای زندگی هر فرد است. استانلی هال، (Hall, Stanly) که به پدر روانشناسی بلوغ معروف است، این مرحله را «دوران طوفان و فشار» مینامد.نوجواندرایندوره، تمایلاتوخواهشهای متضادی دارد; مثلا با اینکه میخواهد با دوستان باشد، به تنهایینیزعلاقهمند است.
روسو دوره بلوغ را تولد مجدد میداند.او میگوید: وقتی فرد به دوره بلوغ میرسد مثل این است که فرد دیگری با خصوصیات بدنی و روانی متفاوتی در وی به وجود آمده است.
در هفتسال سوم زندگی که دوران بلوغ و جوانی است، تحولات سریعی در جسم و جان نوجوان پدیدار میگردد و در مدت کوتاهی اندام و افکارش به کلی تغییر میکند.
دوره نوجوانی و بلوغ به سنین بین 12 تا 18 سالگی اطلاق میشود.این دوره یکی از بحرانیترین دورههاست.گاهی گذشتن از مرز کودکی و رسیدن به قلمرو بلوغ با نابسامانیهای فراوانی همراه است.در این دوره، نوجوان نه دیگر کودک به حساب میآید و نه هنوز به درستی بالغ گردیده است.وی در مرز بین این دو مرحله (کودکی و بزرگسالی) قرار میگیرد و با فشارها و انتظارات خاص هر دوره رو به رو میشود; از سویی، اگر کار کودکانه بکند او را ملامت میکنند که بزرگ شده است و این کار در شان او نیست و از سوی دیگر، معمولا با او مانند بزرگسالان رفتار نمیشود.در زندگی، نقش کودک و بزرگسال، هر کدام مشخص است و میدانند چه کاری باید انجام دهند، ولی نوجوان در وضع روحی مبهم و پیچیدهای به سر میبرد; او به درستی نمیداند چه باید بکند. 2- تعریف بلوغ و نوجوانی:
کلمه «بلوغ یا (Puberty) ممکن استبه چند صورت تعریف شود:
الف. بلوغ جنسی: بلوغ به این معنا یعنی رسیدن به سن تولید مثل و شهوت جنسی که سنین آن در بین ملل و افراد گوناگون بر حسب نژاد، مناطق جغرافیایی و آب و هوایی متفاوت است و معمولا بین سنین 12 - 18 سالگی واقع میشود.
ب. بلوغ جسمی (فیزیولوژیک) : بلوغ به این معنا همان آخرین حد رشد اندامها است که زمان آن از یک سو، به نژاد فرد بستگیدارد واز سوی دیگر، به قوانین رشد و نمو هر یک از اعضا.در این زمینه، تنکردشناسان (فیزیولوژیستها) و روانشناسان به این نتیجه رسیدهاند که اندامهای انسان تا پنجسال اول زندگی به طور سریع رشد میکند و سپس رشد آن تا سنین 12، 13 سالگی به کندی میگراید، در دوره نوجوانی سرعت رشد دوباره افزایش مییابد و در فواصل بین 18 - 25 سالگی جسم به حد کمال خود میرسد و رشدش نیز متوقف میگردد.لازم به ذکر است که تمام قسمتهای بدن در دوره رشد به یک میزان رشد نمیکند، بلکه بعضی از اعضا رشد بیشتری دارند، چنانچه مشهور است که «نوجوان شلوارش یک سال زودتر از کتش کوچک میشود.»
ج. بلوغ شرعی: سن تکلیف در کشورهای گوناگون بر اساس اعتقاداتی که دارند فرق میکند; مثلا اسلام سن 9 سالگی را برای دختران و 15 سال را برای پسران سن بلوغ میداند.
البته بعضی از فرق اسلامی در سن بلوغ با شیعه فرق دارند; مثلا فقه حنفیبرای دخترسن17 سالگی و برای پسر سن 18 و 19 سالگی را سن بلوغ میداند و فقه مالکی بلوغ را وابسته به سن نمیداند.
د. بلوغ عرفی (سن قانونی) : قوانین مدنی کشورها اغلب دو یا سه سال دیرتر از دستورات شرعی نوجوانان را بالغ و مسؤول رفتار خود میداند.
ه.بلوغ روانی (بلوغ شخصیت) : بلوغ روانی دارای جنبههای گوناگونی از قبیل پختگی، هوش، درک مفاهیم اخلاقی، نقطه اوج حافظه، کمال اراده، انفعالات و سایرخصوصیات ذهنیاستکه در صورت هماهنگی، تعادلفرد را به وجود میآورد و در صورت ناهماهنگی، موجب رفتار غیر عادی یا بیتعادلی روانی میشود.
با توجه به تعاریف ارائه شده، بلوغ دارای معانی متفاوتی است، اما منظور روانشناسان ازآن، بیشترتغییرات بدنی (جسمی و جنسی) میباشد.آنان مراد خود را از دیگر موارد بلوغ با پسوند میآورند; مثل بلوغ روانی، بلوغ شرعی و بلوغ عرفی و.... 3- نوجوانی:
اصطلاح «نوجوانی (Adolesence) در مقایسه با کلمه «بلوغ معنای وسیعتری دارد و دوران مهمی از زندگی انسان را شاملمیشود.سنین بین 12 - 18 سالگی، که سنین نوجوانی است، خود به سه قسم میشود: الف.مرحله پیش از بلوغ: ورود تدریجی کودک به مرحله بلوغ; ب.مرحله بلوغ: ظهور معیارهای بلوغ جنسی مثل عادات ماهیانه و احتلام; ج.مرحله پس از بلوغ: رشد صفات ثانویه جنسی.
الف.اهمیت نوجوانی از دیدگاه دانشمندان: افلاطون این دوره را دوره شرابزدگی روان میداند که احساسات و عواطف بر افکار فرد چیره میشود.
روسو میگوید: نوجوانی تولد ثانوی است.استانلی هال معتقد است نوجوانی دوره طوفان و فشار بوده و نوجوانی یک جهش ناگهانی است.
کورت لوین آلمانی هم اعتقاد دارد که کودک و بزرگسال، هر کدام یک نوبت، بار کودکی و بزرگسالی را بر دوش میکشند، ولی نوجوان مجبور استیکجا بار هر دو را بر دوش بکشد; زیرا متعلق به هر دو میباشد.
ب.اهمیت نوجوانی از نظر اسلام: اسلام این موضوع را از دو جنبه مثبت و منفی مد نظر قرار داده است: در جنبه مثبت، به نظر اسلام، نوجوانی دوره قوت و توانایی است که در بین دو دوره ضعف و ناتوانی (کودکی و پیری) قرار گرفته: «الله الذی خلقکم من ضعف ثم جعل من بعد ضعف قوة ثم جعل من بعد قوة ضعفا و شیبة یخلق ما یشاء و هو العلیم القدیر.» (روم: 54)
اولیای اسلام نیز نوجوانی را یکی از نعمتهای پر ارج الهی و از سرمایههای بزرگ سعادت در زندگی بشر شناختهاند:
- قال رسول اللهصلی الله علیه وآله: «اوصیکم بالشبان خیرا فانهم ارق افئدة ان الله بعثنی بشیرا و نذیرا فحالفنی الشبان و خالفنی الشیوخ.»
- قالعلیعلیه السلام: «شیئان لایعرف فضلهما الا من فقدهما الشباب و العافیة.»
در جنبه منفی، اولیای الهی از این دوره به دوره جنون و مستی تعبیر کردهاند:
- قال رسول اللهصلی الله علیه وآله: «الشباب شعبة من الجنون.»
- قال علیعلیه السلام: «اصناف السکر اربعة: سکر الشباب، سکرالمال، سکرالنوم و سکر الملک.»
اینک پس از بیان مقدمه، به اصل بحثبا عنوان ویژگیهای مهم نوجوان میپردازیم: 1- بلوغ یا رشد جسمی
یکی از جنبههای مهم و مؤثر در شخصیت نوجوان بلوغ است.در زمینه تحول بلوغ، دو جریان فکری وجود دارد:
گزل (Gesel) میگوید: بلوغ رشد مداوم و پیوستهای است که از کودکی شروع و بدون انقطاع ادامه مییابد که گاهی سریع و گاهی کند است و نمیتوان برای آن خصوصیات و ساختمان معینی ذکر کرد و آن را دارای مراحلی دانست.
پیاژه (Piaget) و والون (Wallon) معتقدند: رشد متشکل از مراحل ودورههایمتفاوتی است وهرمرحله فرایند بلوغ یکی از بحرانیترین ساخت ذهنی مربوط به خود را دارد و به دلیل همین ساخت، هر مرحله از سایر مراحل جدا و مجزا است; مثلا، دوره نوجوانی دوره آشوب درونی و انقلاب شخصیتی است، در حالی که دوره کودکی دوره آرامش و سکوناست ورشدآنآهنگ یکنواختیدارد.دورانبلوغکهبابحران مواجه میشود، تغییراتی در کل شخصیت فرد ایجاد میکند.
در آغاز نوجوانی، کودکان بیشتر به دوره سریعی از رشد جسمانی (جهش) گام میگذارند و صفات ثانویه جنسی در آنها بروز میکند.این تغییرات در دورهای تقریبا دو ساله رخ میدهد و با بلوغ جنسی به اوج خود میرسد.نشانه بلوغ شروع قاعدگی در دختران و احتلام در پسران میباشد که معمولا در دختران از سن 9 - 12 سالگی و در پسران دو سال دیرتر ظهور مییابد.تا سنین 11 سالگی متوسط قد و وزن دختر و پسر یکسان است و از آن پس دختران پیشی میگیرند و پس از دو سال، پسران جلو میافتند و تا آخر عمر این روند ادامه دارد.البته تفاوتهای فردی را نباید از نظر دور داشت، چه بسا بعضی از پسران زودتر از دختران بالغ شوند.آب و هوا و مناطق جغرافیایی و نوع تغذیه در سرعتبلوغ اثر میگذارد.
برچسبها: نوجوان, ویژگی های نوجوانی, شخصیت, بلوغ
