آل ‏يعقوب:

 فرزندان يعقوب، خاندان يعقوب، بنى ‏ا سرائيل، پيامبران بنى ‏اسرائيل‏

اين عنوان، دوبار درقرآن آمده است: «وكذلِكَ يَجتَبيكَ ربُّكَ و يُعَلّمُك مِن تَأويلِ الأحاديثِ و يُتِمَّ نِعمَتَه عَليك و على‏ ءَالِ يَعقوبَ .../ و پروردگار تو، اين چنين [يوسف*] را برمى ‏گزيند و از تعبير خواب‏ها به تو مى ‏آ موزد و نعمتش را بر تو و خاندان يعقوب تمام مى‏كند» (يوسف/ 12، 6)، «يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِن ءَالِ ‏يَعقوبَ واجْعَلْهُ ربّ رضيّاً/ [زكريا گفت: خداوندا! پس از جانب خود، جانشينى به من ببخش كه‏] از من ارث بَرَد و از خاندان يعقوب [نيز] ارث بَرَد و او را اى پروردگار من! پسنديده گردان». (مريم/ 19، 6) در اين‏كه‏ مقصود از يعقوب در آيه نخست، فرزند اسحاق* است، اختلافى نيست؛

 ولى درباره آل ‏يعقوب از سوى مفسّران چند نظر بيان شده است:

 1. عدّه ‏اى بر آنند كه آل‏يعقوب، برادران يوسفند  و ميبدى نام آن‏ها را چنين نقل كرده است: روبين (روبيل) شمعون، لاوى، يهودا، بنيامين، دان، نفتولى يا نفثالى‏ (نفتالى) اوشير، (اشر) بشسوخور، كوذ، و زبولون.

 طبرسى به جاى سه نام آخر، ريالون، يشجر و حاد را آورده است.

 با توجّه به اين كه در عهد عتيق نيز همين نام‏ها با اندكى تغيير آمده است،

اين احتمال كه منابع اسلامى نيز به نقل از آن منبع اين ‏نام‏ها را بيان كرده باشند، تقويت مى‏شود.

 2. علّامه طباطبايى، افزون بر برادران يوسف، آن را شامل يعقوب و همسرش نيز دانسته است.

 3. به نظر برخى، آل ‏يعقوب، به تمام خانواده يعقوب، شامل فرزندان و غير فرزندانش گفته مى ‏شود. براساس اين نظر، آل ‏يعقوب، يوسف را نيز در بر مى ‏گيرد.  

4. الفرقان، با توجّه به اين‏كه در آيه، آل ‏يعقوب در كنار ابراهيم، اسحاق، يعقوب و يوسف قرار گرفته، اتمام نعمت را به رسالت تفسير كرده، و نتيجه مى‏گيرد كه مقصود از آل‏ يعقوب، پيامبران بنى ‏اسرائيل از يوسف تا عيسى عليهما السلام است.

 آلوسى نيز با بيان اين‏كه برخى، آل ‏يعقوب را به شخص يعقوب و برخى ديگر به پيروان وى تفسير كرده‏اند، اين دو رأى را بعيد مى‏شمارد.

 برخلاف آيه 6 يوسف/ 12 كه درباره يعقوب است، در آيه 6 مريم/ 19 دو نظر است. سدّى، او را فرزند اسحاق دانسته؛

 ولى كلبى، وى را فرزند ماثان (ماتان) و برادر عمران (پدر مريم) شمرده است؛

البتّه در عهد عتيق برادران عَمرام (پدر مريم) چنين ذكر شده است: «يصهار، صبرون و عزى‏ئيل»؛ بنابراين، با قول مذكور سازگارى ندارد.

طبرسى، همين نظر را ترجيح داده؛  ولى ميبدى، نظر اوّل را به بيش‏تر مفسّران منسوب كرده است. كلبى، فرزندان ماثان را سران و پادشاهان بنى* اسرائيل دانسته كه زكريا عليه السلام سرآمد دانشمندان آنان بود.

طبق رأى نخست، آل‏ يعقوب، همه نژاد يعقوب و طبق رأى دوم، خويشاوندان مادرى يحيى است كه به نظر الميزان، زكريا از خداوند خواست تا فرزندش از وى و همسرش ارث بَرَد.

 برپايه نقل ديگرى در كشّاف، يعقوب بن ‏ماثان، برادر زكريا بوده است.

واژه‏ هاى مرتبط با آل‏ يعقوب:

واژه‏هاى بنى ‏اسرائيل و اسباط* كه به ترتيب 41 و دو بار در قرآن به‏كار رفته، از واژگان نزديك و حتّى براساس برخى آرا، مساوى با آل ‏يعقوب است؛ زيرا در عهد عتيق نيز لقب يعقوب بن ‏اسحاق، «اسرائيل» است. (بنى‏ اسرائيل)

قرآن از بنى ‏يعقوب و ذرّيّه يعقوب نيز سخن گفته كه با بعضى از نظرها در معناى آل‏ يعقوب يك‏سان است: «وَ وَصّى‏ بِها إبرهيمُ بَنيهِ وَ يَعقُوبُ يبَنِىَّ إنَّ اللّهَ اصطَفى‏ لَكُمُ الدّينَ فَلاتَمُوتُنَّ إلّاوَ أنتم مُسلِمُون* أم كُنتُم شُهَداءَ إذ حَضَرَ يَعقُوبَ الموتُ إذ قال لِبَنِيهِ ما تَعبُدُونَ مِن بَعدِى قالُوا نَعبُد إلهَكَ .../ و ابراهيم و يعقوب، پسران خود را به همان [آيين‏] سفارش كردند [و هر دو در وصيّتشان چنين گفتند:] اى پسران من! خداوند، براى شما اين دين را برگزيد؛ پس البته نبايد جز مسلمان بميريد. آيا زمانى‏كه يعقوب را مرگ فرا رسيد، حاضر بوديد هنگامى كه به پسران خود گفت: پس از من، چه را خواهيد پرستيد؟ گفتند: معبود تو و معبود پدرانت ‏ابراهيم‏ واسماعيل» (بقره/ 2، 132 و 133)، «أُولئِكَ الَّذينَ أنعمَ اللّهُ عَلَيهِم مِن النَّبيّينَ مِن ذُرّيَّةِ ءادَمَ وَ مِمَّن حَملنا مَعَ نُوحٍ وَ مِن ذُرّيّةِ إبرهيمَ وَ إسرءِيلَ/ آنان، كسانى از پيامبران بودند كه خداوند بر ايشان نعمت ارزانى داشت. از فرزندان آدم بودند و از كسانى كه همراه نوح [بر كشتى‏] سوار كرديم و از فرزندان ابراهيم و اسرائيل.»

 (مريم/ 19، 58) بُرسُوى، در ذيل آيه 87 انعام/ 6 (وَ مِن ءابائِهم وَ ذُرّيَّتِهم وَ إخونِهم وَاجتَبَينهم و هَدينهم إلى‏ صِرطٍ مُستقيمٍ/ و از پدران و فرزندان و برادرانشان برخى را [بر جهانيان برترى داديم‏] و آنان را برگزيديم و به راه راست راهنمايى كرديم) فرزندان يعقوب و برادران يوسف را ازبرجسته ‏ترين مصاديق ذرّيّه و برادران برگزيده پيامبران ياد كرده است.

فضايل آل‏ يعقوب:

1. اتمام نعمت بر آل يعقوب: براساس آيه 6 يوسف/ 12 يعقوب به يوسف خبر داد كه خداوند نعمتش را بر او و آل‏ يعقوب تمام خواهد كرد:«و يُتِمُّ نِعمتَه عَليكَ و على‏ ءالِ‏يَعقوبَ».

 (يوسف/ 12، 6) مفسّران، درباره اتمام نعمت*، يك نظر ندارند.

به نظر برخى، اتمام نعمت خداوند اين بود كه يوسف را از پيامبران، و برادرانش را پايدار بر اسلام، و نبوّت را در خاندان برادران قرار داد  يا خداوند، آل ‏يعقوب را در دنيا از پيامبران و پادشاهان قرار داده و به تنبُّه آل ‏يعقوب اشاره شده است و در آخرت، به درجات بالاى بهشت خواهد رساند  يا خداوند، آن‏چه را موجب سعادت آل ‏يعقوب مى‏شود، به آنان داده است. به يوسف، حكومت، نبوّت و حكمت عطا كرد و او را از مخلصان قرار داد و براى آل ‏يعقوب، يافتن يوسف و آمدن يعقوب به همراه خانواده‏اش از باديه به مصر*، و زندگى در كنار هم را فراهم ساخت.

فخررازى، با استناد به دو دليل، مقصود از اتمام نعمت را نبوّت دانسته است:

1. نعمت، در حقّ بشر جز با منصب نبوت تمام نمى‏شود؛ چون ديگر نعمت‏هاى الهى، در مقايسه با نبوّت كوچك و ناچيز است؛

2. خداوند، در ادامه آيه مى‏گويد:

 «همان گونه كه پيش‏تر بر پدران تو، ابراهيم و اسحاق تمام كرد» و نعمت كاملى كه ابراهيم و اسحاق به واسطه آن بر ديگر انسان‏ها برترى داده شدند، نبوّت* است. وى، در ادامه نتيجه مى‏گيرد كه همه فرزندان يعقوب، پيامبر بوده‏اند و يازده ستاره در خواب يوسف را به يازده انسان داراى فضل و كمال تأويل مى‏كند و آن را دليل ديگرى بر پيامبرى فرزندان‏ يعقوب مى‏داند؛ ولى آلوسى، اين استدلال را رد كرده، مى‏گويد: خواب يوسف فقط بر اين دلالت مى‏كند كه آن‏ها سرانجام هادى مردم شدند و اين، مستلزم پيامبر بودن آن‏ها نيست.

وى در پاسخ به اين اشكال كه برادران يوسف به دليل گناه ‏كار بودن نمى ‏توانند پيامبر باشند، مى ‏گويد: به نظر اشاعره، عصمت از گناه پيش از نبوّت شرط پيامبر شدن نيست.

 برخى از مفسّران، نعمت اصلى را نبوّت، و اتمام آن بر آل‏يعقوب را تداوم نبوّت در نسل وى دانسته ‏اند؛ به اين معنا كه خداوند، كسان بسيارى از نسل او را به مقام نبوّت برانگيخته است.

2. خداپرستى يا تسليم: از آيه 133 بقره/ 2 كه خبر مى ‏دهد: «يعقوب، هنگام مرگ به پسرانش گفت: بعد از من، چه را خواهيد پرستيد؟

گفتند: معبود تو و معبود پدرانت، ابراهيم و اسماعيل و اسحاق را كه معبودى يگانه است، مى‏ پرستيم و در برابر او تسليم* هستيم»، به دست مى ‏آيد كه فرزندان يعقوب، پس از وى نيز بر دين حنيف ابراهيم و در برابر فرمان‏هاى الهى تسليم بودند؛ يعنى نه مانند مردم بت مى ‏پرستيدند و نه چنان‏كه يهود يان مدينه ادّعا مى‏كردند، يهودى بودند.

 بر پايه آيات 87 تا 89 انعام/ 6 نيز آل‏يعقوب كه قابل تطبيق بر ذرّيّه يعقوب و برادران يوسف است، از جمله برگزيدگانى هستند كه خداوند آن‏ها را هدايت و به آنان كتاب، حكمت،مقام داورى ميان مردم و پيامبرى را عطا كرده است.

محنت و گرفتارى آل ‏يعقوب:

از امام‏ صادق عليه السلام نقل شده كه يوسف هنگام مرگ، آل‏ يعقوب را كه تعداد آن‏ها هشتاد نفر بودند، دور خود جمع كرد و گفت: طولى نخواهد كشيد كه «قبطيان» بر شما مسلّط شوند و شما را زير شكنجه سخت قرار دهند تاوقتى كه خداوند شما را به وسيله‏ مردى از فرزندان لاوى ‏بن ‏يعقوب كه نامش موسى بن عمران است، برهاند.

در عهد عتيق نيز آمده است: يوسف هنگام مرگ به برادران خود گفت: من به‏ زودى مى‏ميرم؛ ولى بدون شك، خداوند شما را از مصر به كنعان سرزمينى كه وعده آن را به نسل ابراهيم و اسحاق و يعقوب داده است، خواهد برد.