شرايط مترجم قرآن كريم
با توجه به امر خطير ترجمه قرآن، مترجم اين كتاب مقدس بايد حائز شروط زير باشد:
1- بايد كاملا به دقايق و نكات هر دو زبان يعنى اصل و ترجمه يا به تعبير ديگر به هر دو زبان مبدأ و مقصد كاملا مسلط باشد.
2- مترجم بايد خود را از هر گونه خواستهاى درونى كه ساخته محيط يا باورهاى تقليدى اوست، آزاد ساخته، صرفا در صدد فهم مفاد آيات بدون هر گونه آرايه باشد.
3- با توجه به اينكه ترجمه از تفسير مشكلتر است، مترجم قرآن كريم بايد صاحب بينش تفسيرى مخصوصا (تفسير الميزان) و ساير تفاسير باشد كه بتواند قبل از ترجمه هر آيهاى به تفاسير معتبر مراجعه كند و به آنچه خود در آغاز از آيه استنباط مىكند اكتفا كند.
4- به اساليب و خصائص هر دو زبان آگاه باشد.5- تسلط بر موضوع: زيرا در عمل ثابت شده است كه مترجم هراندازه كه بر زبان مبدا و مقصد مسلط باشد اگر خود، اهل آن علم مورد توجه نباشد يا به عبارت دقيقتر اهل اصطلاح نباشد از عهده ترجمه آن بر نمىآيد
7- مترجم قرآن بايد مزيّن به فضائل اخلاقى و طهارت روحى باشد و نهايت احتياط علمى و حفظ امانت را در ترجمه قرآن كريم به كار بندد كه اين اصل اساسىترين شرايط مترجم قرآن كريم است.
شرايط ترجمه قرآن كريم
گفتيم مراد از ترجمه در اصطلاح و در عرف، انتقال معنى كلام از زبانى به زبان ديگر است با توجه به اينكه جميع معانى و مقاصد منظور در متن اصلى را متضمن باشد به حدّى كه گويى عين كلام از زبانى به زبان ديگر منتقل شده است. حال اگر متنى چون قرآن كريم را بخواهيم ترجمه كنيم كه در كمال اعجاز، و نهايت فصاحت و بلاغت است بايد كمال دقت خود را به كار گيريم كه ضمن انتقال مفاهيم والاى موجود در متن اصلى، از اظهار نظر شخصى و استنباطات بدون دليل كه هر آن احتمال بروز اشتباه را قوت مىبخشد مصون و محفوظ باشد.
از اين رو براى ترجمه مطلوب قرآن شرطهاى زير را بايد در نظر گرفت:
1- بايد با دقت تمام، محتواى هر آيه با دلالتهاى لفظى آن، چه اصلى و چه تبعى، مورد عنايت قرار گيرد و دلالتهاى عقلى آيه كه نياز به استدلال دارد به تفسير واگذار شود.
2- بايد با انتخاب نزديكترين معانى و مناسبترين قالب در زبان مقصد، معنى و مفهوم كامل آيه در متن ترجمه شده ظاهر شود و اگر حسب ضرورت نياز به افزودن مطلبى يا واژه باشد بايد آنها را در داخل پرانتز قرار داد
3- با توجه به حساسيّت و صعوبت بسيار ترجمه قرآن با التزام به دقت و رسايى، امر ترجمه از عهده يك فرد مفسر خارج بوده و همكارى گروهى متخصص و كارشناس به رياست مترجم مفسر تأكيد مىشود كه آگاهى كامل به علوم مختلف دينى و آگاهى كامل به زبان مورد ترجمه داشته باشند تا متن مترجم از خطا و انحراف مصون باشد. و هر كسى با توجه به مهارت و تخصص خود بخشى را براى ترجمه اختيار كند.
4- بايد حروف مقطعه در اوايل سور بدون ترجمه و توضيح به همان حالت ابهام ترجمه شود.
5- لازم است متن ترجمه شده قرآن كنار متن عربى قرار گيرد تا مراجعه كننده در صورت مواجه شدن با اشكال بدان مراجعه كند و اين توهم پيش نيايد كه ترجمه مىتواند جاى قرآن را بگيرد.
6- علاوه بر دقت و رسايى در ترجمه بايد مشكل وجود آيات متشابه، منسوخ، و غيره در آن مرتفع گردد. بدين منظور بايد در موارد فوق با اشارهاى در پاورقى، ضمن بيان خصوصيات آيات فوق، مخاطبين را به آيات توضيحگر هدايت نمود تا كه خطر كج فهمى در اينگونه آيات مرتفع گردد.
7- از به كارگيرى اصطلاحات علمى و فنى در ترجمه بايد پرهيز كرد زيرا ترجمه براى عموم است.
شرايط ترجمه قرآن از ديدگاه آيت اللّه خوئى:
در ميان فقهاى معاصر شيعه استاد آيت اللّه العظمى خوئى راجع به ترجمه و شرايط آن در كتاب نفيس خود چنين مرقوم داشتند:
«خداوند پيامبر نبى را براى هدايت مردم فرستاد و او را به وسيله قرآن پيروز گردانيد. قرآنى كه متضمن سعادت آنان است و آنان را به مدارج كمال صعود مىدهد و اين لطفى است از جانب خدا كه اختصاص به قومى ندارد، بلكه تمامى بشر را شامل است، افزون بر اينكه تعاليمش عام و هدايتش جهانشمول است. از اين رو لازم است تعاليم و محتويات حق آن را همه افراد دريابند تا به وسيله آن هدايت شوند، و ترديدى نيست كه ترجمه قرآن يكى از وسايل مهم آن هدايت است آرى بايد ترجمه، تحت اللفظى باشد، بايد مترجم به زبان مقصد و مبدأ آگاهى كامل داشته باشد زيرا: ترجمه، هر چند استوار باشد، باز هم مسأله بلاغت در كار است بايد دقت شود تا احيانا عكس مقصود ارائه نشود.
بنابراين در ترجمه قرآن، فهميدن قرآن، شرط است و فهم، منوط در امور سه گانه زير است:
1) مفهوم لفظى كه عرب فصيح، از ظاهر آن مىفهمد 2) حكم عقل و فطرت سالم 3) رجوع به تفاسير سلف صالح به ويژه ائمه اطهار.»
ترجمه قرآن و پيش نيازهاى آن
مترجم قرآن كريم پس از احراز شرايط ايمانى و معنوى و قلبى مىبايد شرايط علمى و عملى چندگانهاى دارا باشد، چون ترجمه و تفسير، اجمال و تفصيل يك واقعيت هستند و هر مفسرى مترجم و هر مترجمى مفسر است زيرا كه ترجمه يك تفسير اجمالى از قرآن است و شرايط مفسر قرآن و اطلاعات علمى لازم براى مفسر قرآن قابل تسرّى و اطلاق به مترجمان هم هست لذا مترجم قرآن بايد به علوم زير احاطه داشته باشد.
1- علم اشتقاق: يكى از مجارى مهم فهم قرآن، شناخت مفردات و الفاظ قرآن كريم است و هر كس بخواهد از درياى بيكران قرآن بهره برد و بر عجائب مطلع گردد، به ناچار بايد آشنا بر الفاظ و مفردات آن باشد.
لغت پژوه شهير قرآن، راغب اصفهانى در مورد اهميت مفردات و الفاظ قرآن براى فهم معانى قرآن در مقدمه كتاب خود مىگويد: «نخستين علم از علوم قرآنى كه براى فهم و درك قرآن لازم است علوم الفاظ است» «1» شناخت الفاظ قرآن آنچنان در ترجمه و تفسير قرآن اهميت دارد كه اگر بررسى و تحقيق دقيقى در مورد آن نشود، ممكن است فهمى ناروا و غير صحيح از قرآن صورت بگيرد.
پس توجه به علم اشتقاق و انواع آن و بيان ريشه كلمات و دريافتصحيح معانى مفردات قرآن براى مترجم قرآن لازم و ضرورى است.
مترجم بايد آگاهى و آشنايى كامل به فرهنگهاى معتبر لغت چون «العين» خليل بن احمد «معجم مقاييس اللغة» ابن فارس، «الصحاح» جوهرى، «النهاية» ابن اثير، «لسان العرب» ابن منظور، «القاموس المحيط» فيروزآبادى، «تاج العروس» زبيدى، «المفردات» راغب اصفهانى و ساير فرهنگهاى لغت داشته باشد.
2- علم صرف: مترجم قرآن بايد آگاهى وافرى به علم صرف داشته باشد، علم صرف نظر به شناسنامه كلمات دارد و بايد معانى يك واژه را در شكلهاى مختلف بداند «به طور مثال، در قوله تعالى «حتى اذا استيأس الرسل» در اينجا استيئاس به معناى يأس و نوميدى نيست و ساحت انبياء از آن منزه است بلكه به معنى مرز يأس است، يعنى دير كردن نصرت موعود، ايشان را به مرز يأس نزديك كرد، زيرا مىدانستند كه مبدأ حق خداوند است و محو و اثبات در اختيار اوست»
3- علم نحو: مترجم قرآن كريم بايد اطلاع كاملى به علم نحو و شناخت قواعد اعراب داشته باشد علم نحو نظر به جايگاه واژهها در جمله و نقش معنايى آنها دارد.
4- علوم بلاغى: يعنى معانى و بيان و بديع كه آنها را جمعا علوم بلاغت گويند. مترجم قرآن بايد آگاهى كاملى به علوم بلاغت داشته باشد و اغراض و كلمات بلاغى را در ترجمه خود لحاظ كند (بخاطر ضرورت و اهميت تأثير علوم بلاغت در ترجمه در فصول بعدى فصلى را مستقلا به اين مهم اختصاص مىدهيم).
5- علم قراآت: توضيح مسئله بسيار مفصل است و اين گفتار گنجايش آن را ندارد و ما را از مسير اصلى بحث خارج مىكند به طور خلاصه جواز قراآت گوناگون در اثر عسر و حرج بوده و بعد از رفع عسر و حرج، جواز آن منتفى است، زيرا يك نوع شكاف در وحدت مسلمانان و بهانهاى براى معاندين مىباشد.
6- علم كلام: كه مفصلا در يك فصل مستقل مورد ارزيابى قرار مىگيرد.
7- علم اصول فقه: اين علم كه وجوه استدلال بر استنباط احكام با آن دانسته مىشود و دانستن بخش مباحث الفاظ آن در فهم قرآن و سنت به طور كلى دخيل است و فهم برخى از موارد آنها وابسته به دانستن مباحث الفاظ اصول فقه است كه مترجم قرآن كريم به اين علم بايد اطلاع وافى و كافى داشته باشد.8- علم اسباب النزول و قصص (توسعا تاريخ) 9- علم ناسخ و منسوخ: آياتى در قرآن هست كه حكم آنها منسوخاست ولى تلاوتش استوار است. چه بسا بى اطلاعى، با خواندن ترجمه گمان كند آن حكم باقى است و گمراه شود. در اين صورت بايد در ضميمه، ناسخ و منسوخ معين گردد. مترجم قرآن كريم بايد واقف بر اين علم باشد.
10- علم تفسير: مترجم قرآن بايد غواص خستگى ناپذير اقيانوس تفسيرهاى قرآن باشد و با جميع تفاسير اعم از روايى، كلامى، عرفانى، ادبى و بلاغى مسلط باشد.
11- علم الدراية و فقه الحديث: يعنى حديثشناسى و درجات قبول آنها و عمل به آنها، خصوصا احاديث مربوط به تفسير و همچنين در حافظه داشتن و حاضر الذّهن بودن و قدرت تداعى معانى، تا در دقت ترجمه، در اثر تداعى معانى، مناسبات آن از روايات به ياد آيد و به فهم قرآن يارى دهد، و بسيارى از تأويلات را (ردّ متشابهات بر محكمات) جز از ناحيه راسخين در علم نمىتوان دانست و مترجم قرآن كريم بايد به اين علم اشراف كافى داشته باشد.
12- تاريخ: مترجم قرآن كريم بايد به كليات تاريخ، تاريخ عرب قبل از اسلام، تاريخ صدر اسلام و آگاهى لازم و كافى را داشته باشد.
13- فارسى دانى و فارسى نويسى: براى مترجم، فارسى نويس (و طبعا انگليسى دانى بر مترجم انگليسى و نظاير آن).
14- اخلاص و خلوص نيت؛ رعايت طهارت و امانت 15- آگاهى بر علم فقه و ساير علوم جنبى
برگرفته ازکتاب:اصول و مبانى ترجمه قرآن، ص: 39-31
على نجار//ناشر: كتاب مبين//رشت//1381//اوّل
