عوامل نصب فعل مضارع:

فعل مضارع بعد از حروف ناصبه (اَنْ – لَنْ – كَيْ – اِذَن) منصوب است.

1- اَنْ: « اُريدُ اَنْ تكونَ عاقلاً » اگر « اَنْ » بعد از فعل مفيد علم و يقين بيايد حرف مشبه به فعل مخفف است و فعل مضارع در اين صورت منصوب نيست. مانند: « علمتُ اَنْ ترجِعُ عندي » .

2. لَنْ: برسر فعل مضارع عامل نصب و نفي است. يعني هم مضارع را منصوب و هم منفي مي كند. مانند: لَنْ يَجُودَ البخيلُ. هرگز بخيل بخشيده نمي شود.

3. كَيْ: و گاهي لِكَيْ گفته مي شود عامل نصب مضارع و براي بيان تعليل است. مانند: اِجْتَهِدْ لِكَيْ تَنجَحْ یعنی بكوش تا رستگار شوي.

4.اِذَنْ: وقتي فعل مضارع را نصب مي دهد كه در ابتداي جمله ي جوابيه قرار گيرد. مانند: « اِنْ تََاتَني اِذَنْ اُكْرِمَكَ »

از جهت عمل براي اِذن چند شرط است:

به معني اسقبال باشد .

در صدر كلام واقع شود .

بين آن و فعل مضارع كلمه ي فاصله نشود.

نصب فعل مضارع به اَنْ ناصبه ي مقدره :

گاهي فعل مضارع به اَنْ ناصبه ي مقدره منصوب است و آن 6 مورد است:

1- بعد از لام تعليل : يعني بعد از لام حرف جركه براي بيان  علت است.

مانند: «جُد لِتَسُوْدَ» يعني بخشش كن تا سروري يابي . كه در اصل جُدْ لِاَنْ تَسُوْدَ بوده است.

2 - بعد از لام حُجود: آن همان لام تعليل است كه بعد از كان منفي آمده باشد.

مانند: «ما كُنْتُ لِاَنقُضَ العَهْدَ» يعني من عهد خود را نمي شكستم.

لام حجود را لام تاكيد نيز گفته اند. كه در اصل ما كنتُ لِاَن اَنْقُضَ العَهْدَ بوده است .

3. بعد از حتي: در صورتي كه حتي به معني لام تعليل و يا به معني الي حرف جر باشد. مانند : وَ اعبُدْ رَبَّكَ حَتّي ياتِيَكَ اليقينُ. يعني پروردگارت را عبادت كن تا برايت يقين حاصل شود. كه در اصل حَتّي اَنْ ياتِيَكَ اليقينُ بوده است .

4. بعد از اَو: به معني اِلي حرف جر و يا اِلاّ حرف استثنا. مانند: لَاَسْتَسَهِلَنَّ الصعْبَ اَوْ اُدْرِكَ الُمني . يعني البته كار مشكل را آسان مي گيريم تا به آرزويم برسم .

5. بعد از فاءَ سببيّه: شرط منصوب شدن فعل مضارع بعد از فاء آمدن كلام منفي يا طلبي پيش آن است. مانند: جُدْ فتَسُوْدَ يعني بخشش كن براي اينكه به سروري برسي و يا مانند لاتَكْسَلْ فَتَخْسَرْ يعني تنبلي مكن كه زيان نبيني .

جمله طلبي بر 7 قسم مي باشد و عبارتند از:

1-امر

2- نهي

3- تمني

4- ترجي

5- تحضيض

6- استفهام

7- عرض

6. بعد از واو به معناي مَعَ يا واو معيّة: در اين مورد نيز بايد بعد از كلام منفي يا طلبي واقع شده باشد مانند: لا اَزُوْرُك و تَهْجُرَنِي يعني ترا زيارت نمي كنم با آنكه مرا ترك مي كني

تبصره:

اَن ناصبه از حروف مصدريه است در تمام موارد ششگانه فوق و همچنين موقعي كه بر سر فعل مضارع داخل شده باشد. فعل مضارع به مصدر تاويل مي شود و فعل مضارع در حكم و معني مصدري است كه به جاي اَن ناصبه و فعل مضارع قرار مي گيرد.

مانند: اُريدُ اَنْ اَتَعِّلَمَ كه در معني اُريدُ التَعِّلُمَ

و

جُدْ فَتَسُودَ به معني جُدْ لِسيادَتِكَ مي باشد .

انواع ان غیر ناصبه:

الف) ان مفسّره، علامتش این است که قبل از آن جمله به کار رفته باشد که معنای قول یا حاکی از مقول عنه باشد.مانند: قوله تعالی:فاوحینا الی موسی ان اضرب بعصاک البحر(ای قلنا)

ب) ان زائده برای تأکید معنای جمله است و غالبا بعد از لمّا زمانیه، بین فعل قسم و واو شرطیه اَن مخففه ی مثقلّه می آید.

لام:

1- لام جحود (جحد):

بر شدت نفی و انکار دلالت می کند و هرگاه بعد از « ماکان» یا « لم یکن» باشد فعل مضارع را نصب می دهد. مانند: « ما کان الله لیعذبهم و انت فیهم »؛ « لم یکن الله لیغفرلهم »

2- لام تعلیل:

ماقبل لام علت، برای حصول ما بعدش است. « و انزلنا الیک الذکر لتبیّن للناس ما نزِّلَ الیهم »

حتی: هرگاه به معنای الی اَن یا کی باشد با توجه به جمله ی ماقبلش فعل مضارع ما بعدش را نصب می دهد. مانند: « کلوا و اشربوا حتی یتبین لکم الخیظ الابیض...»، « و لا یزالون یقاتلونکم حتی یردّوکم عن دینکم...»

او: هرگاه به معنای الی ان یا الّا ان باشد فعل مضارع ما بعدش را نصب می دهد. مانند: و ما کان لبشر ان یکلّمه الله الاّ وحیاً او من وراء حجابً او یُرسِلَ رسولاً» ای ( الی ان یُرسِلَ رسولاً ) ، « لا ضربّن المذنبَ او یتوبَ » ای( الَاّ ان یتوب)

فاء سبب:

هرگاه مسبوق به نفی یا طلب باشد فعل مضارع بعد از خودش را نصب می دهد و فاء سبب گفته می شود چون ما بعد مسبب از ما قبلش است. «لا یُقضی علیهم فیموتوا » 35/36

توضیح:

طلب ممکن است به صورت نهی، تمنّی، ترجّی، تحضیض، امر، استفهام و عرض باشد.

واو معیت: 

هرگاه مسبوق به نفی یا طلب باشد. مانند: فاء سبب، فعل مضارع ما بعدش را نصب می دهد. چون معنای ما بعد آن مصاحب معنای ماقبلش است واو مع گفته می شود و علامتش این است که « مع » می تواند جایگزین آن بشود. مانند: «و لما یعلم الله الذین جاهدوا منکم و یعلم الصابرین»