موارد وجوب آمدن فاء در جواب شرط
هفت گونه كلمات براى فعل شرط شدن، صلاحيت ندارند:
1- ماضى معنوى
2- فعلِ طلبى
3- فعل جامد
4- فعل مقرون به حرفِ تنفيس
5- فعل مقرون به قد
6- فعل مقرون به حروف نافيه «ما، لَنْ، اِنْ» نه دو حرف «لَمْ» و «لا»
7- جمله اسميّه.
اينك گفته مىشود اگر يكى از موارد هفتگانه جوابِ شرط شوند، واجب است با فاء بيايند. پس هر جمله جوابِ شرطى كه شرط شدن آن جايز نباشد جواب شدنِ آن جايز است. مشروط به آن كه با «فاء» بيايد؛ به عبارت ديگر مىتوان گفت: جملههاى جزا اگر صلاحيّت شرط شدن نداشته باشند، واجب است با فاء بيايند. جملههاى هفتگانه فاقد صلاحيّت به سه گروه تقسيم مىشوند:
الف: آن كه ذاتاً فاقد صلاحيّت است و آن جمله اسميّه، جمله طلبيّه، ماضى معنوى و جملهاى است كه فعلش جامد است.
ب: آن كه به خاطر وجود سه حرفِ نفى (ما، لَنْ، اِنْ) در اوّلِ فعلِ جواب، فاقد صلاحيت است.
ج: آن كه به خاطر وجود سه حرفِ اثبات (قَدْ، سينْ، سَوْفَ) در اوّلِ فعلِ جواب، فاقد صلاحيت است.
جمله اسميّه مثل «اِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَىْءٍ قَديرٌ»
جمله «هُوَ عَلى كُلِّ شَىْءٍ قَديرٌ» اسميّه است و با فاء آمده زيرا «هُوَ» مبتدا «قَديرٌ» خبرش «عَلى كُلِّ» متعلّق به «قديرٌ» است.
جمله طلبيّه(5) مثل «اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونى»
«اِتَّبِعُونى» جوابِ شرط و فعل امر است با فاء آمده
ماضى معنوى مثل «اِنْ كانَ قَميصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ»
و بعضى مثل شاطبى گفتهاند جمله جواب (صَدَقَتْ) به اضمارِ «قَدْ» است.
فعل جامد مثل «اِنْ تَرَنِ اَنَا اَقَلَّ مِنْكَ مالاً وَوَلَداً فَعَسى رَبّى...»
كلمه «عَسى» فعل جامد است و جوابِ شرط شده.
مقرون به «قَدْ» مثل «اِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ اَخٌ لَهُ».
مقرون به «سين» مثل «وَاِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ اُخْرى»
مقرون به «سوف» مثل «وَاِنْ خِفْتُم عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ»
منفىّ به «لَنْ» مثل «وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ».
منفىّ به «ما» مثل «فَاِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ اَجْرٍ»
منفىّ به «اِنْ» مثل «اِنْ تَقُمْ فَاِنْ اَقُمْ»
حذف فاء در اقسامِ مذكوره در غير شعر اندك و در شعر به خاطر ضرورت جايز است، مثل بيت «حسّان بن ثابت»:
مَنْ يَفْعَلِ الْحَسَناتِ اللَّهُ يَشْكُرُها
وَالشَّرُّ بِالشَّرِّ عِنْدَاللَّهِ مِثْلانِ
كه جمله اسميه (اللَّهُ يَشْكُرُها) جوابِ شرط شده وفاء از آن ساقط گرديده است.
گاهى به جاى فاء، رابطِ جوابِ شرط «اذاى فجائيّه» است. مشروط به آن كه اوّلاً اداتِ شرط، «اِنْ» يا «اذاى شرطيّه» باشد و ثانياً جواب، جمله اسميّه موجبه غيرطلبى باشد. «اِنْ» مثل «اِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ اَيْديهِمْ اِذا هُمْ يَقْنَطُونَ»
. جمله «هُمْ يَقْنَطُونَ» جواب شرط است و رابط آن «اِذاى فجائيه» است. «اِذا» مثل «اِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ»
«اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ» جواب شرط است، رابط آن «اِذاى» مفاجاة مىباشد.
گاهى «فاء» و «اِذا» با هم رابطاند مثل «حَتّى اِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَاِذا هِىَ شاخِصَةٌ اَبْصارُ الَّذينَ كَفَرُوا»
جمله «هِىَ شاخِصَةٌ» كه اسميّه است، جوابِ شرط شده و با «فاء» و «اِذا» آمده.
دو قاعده
1- هرگاه بعد از جوابِ شرط، فعل مضارعِ مقرون به فاء يا واو قرار بگيرد مثل كلمه «يَغْفِرُ» در آيه «اِنْ تُبْدُوا ما فى اَنْفُسِكُمْ اَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ». در چنين مضارعى سه گونه اعراب، صحيح است.
الف: جزم، بنابر عطف شدن بر لفظِ جوابِ شرط اگر آن جواب، مضارع باشد و بر محلّ جواب شرط اگر آن جواب، ماضى يا جمله اسميّه باشد.
ب: رفع، بنابراين كه فعل مضارع، جملهاى مستأنفه و مستقلّ باشد.
ج: نصب به وسيله «اَنْ»، وجه نصب، قليل و ضعيف است و به همين جهت فعلِ «يَغْفِرُ» را در آيه مذكور كه بعد از فاء قرار گرفته «عاصم» و «ابن عامر» به رفع خواندند بنابر استيناف و بقيّه قرّاء به جزم خواندند بنابر عطف بر «يُحاسِبْكُمْ» و «ابن عبّاس» كه از قرّاء سبع نيست به نصب قرائت كرده به تقدير «اَنْ».
2- هرگاه فعل مضارعِ مقرون به فاء يا واو بين جمله شرط و جزا قرار بگيرد، در آن دو نوع اعراب صحيح است:
الف: جزم بنابر عطف شدن بر لفظ فعل شرط، اگر شرط، فعل مضارع باشد و بر محلّ آن اگر شرط، فعل ماضى باشد و اين وجه (جزم فعل مضارع) كثير و قوى است. عطف بر لفظِ فعلِ شرط، مثل «اِنْ تَأْتِنى فَتُحَدِّثْنى اُحَدِّثْكَ» و عطف بر محلّ فعل شرط، مثل «اِنْ جِئْتَنى فَتُحَدِّثْنى اُحَدِّثْكَ».
ب: نصب به «اَنْ» مضمره بعد از واو يا فاء و اين وجه ضعيف است. بعد از واو، مثل «اِنْ تَأْتِنى وتُحَدِّثَنى اُحَدِّثْكَ».
اعراب رفع بنابر استيناف، جايز نيست به دليل اين كه قبل از آمدن جوابِ شرط، وقوع استيناف صحيح نيست.
جواز حذف فعل شرط
حذف فعل شرط با دو قيد جايز است: اول اين كه ادات شرط، «اِنْ» باشد. دوم آن كه «اِنْ» مقرون به لاء نافيه باشد، مثل:
«فَطَلِّقْها فَلَسْتَ لَها بِكُفْوٍ
وَاِلّا يَعْلُ مَفْرَقَكَ الْحُسامُ
به تقدير «اِنْ لاتُطَلِّقْ».
وجوب حذف جواب شرط
حذف جوابِ شرط در دو صورت واجب است:
الف: قبل از ادات و فعل شرط، جملهاى كه دلالت بر جواب كند، باشد و جمله مذكور را نمىتوان جواب شرط قرارداد چون ادات شرط، صدارت طلب است و جواب، بر آن مقدم نمىشود. پس ناگزير بايد جواب را محذوف دانست، مثل «اَنْتَ ظالِمٌ اِنْ فَعَلْتَ» و «اَقُومُ اِنْ قُمْتَ» كه «اَنْتَ ظالِمٌ» و جمله «اَقُومُ» بر جواب شرط دلالت دارند و تقدير، «اِنْ فَعَلْتَ اَنْتَ ظالِمٌ» و «اِنْ قُمْتَ اَقُومُ» مىباشد.
ب: قبل از ادات شرط، قسَم ذكر شود كه در اين صورت آن چه در جمله آمده جوابِ قسَم مىباشد و جوابِ شرط به قرينه جواب قسَم حذف شده، مثل «وَاللَّهِ اِنْ يَقُمْ زَيْدٌ لَيَقُومَنَّ عَمْروٌ».
كه «لَيَقُومَنَّ» جوابِ قسَم است و جواب شرط به قرينه آن حذف شده.
و مثل «لَئِنْ اِجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْانِ لايَأْتُونَ بِمِثْلِهِ»
. لامِ «لَئِنْ» لام مُوَطّئه قسَم است. يعنى دلالت بر وجودِ قَسَم (وَاللَّهِ) مىنمايد و بعد از آن كلمه شرط (اِنْ) ذكر شده. «لايَأْتُونَ» جوابِ قسم است و به قرينه آن جواب شرط به طور وجوب حذف گرديده.
تذكر
هرگاه قبل از شرط و قسَم مبتدايى ذكر گردد جوابى كه در جمله ذكر شده جواب شرط مىشود و به قرينه آن، جوابِ قسم را بايد در تقدير گرفت. چه قسم بر شرط مقدم باشد يا شرط بر قسم مقدم باشد و تمام كلام، خبرِ مبتدا مىشود، مثل «زَيْدٌ وَاللَّهِ اِنْ قامَ اَكْرِمْهُ».
جمله «اَكْرِمْهُ» جوابِ شرط شده اگر چه قسَم مقدّم است و جوابِ قسَم به قرينه جواب شرط در تقدير مىباشد و جمله، خبر مبتدا گرديده و همين طور است «زَيْدٌ اِنْ قامَ وَاللَّهِ اَكْرِمْهُ» كه در آن، شرط بر قسَم مقدّم مىباشد.
برچسبها: فاء جواب شرط, فعل شرط, شرط
