«قِران در طواف»

مسأله 478- قران در طواف (یعنی دو طواف پشت سر یکدیگر بدون انجام نماز

1- 1 آیات عظام: تبریزی، خوئی، سیستانی: اگر قصد قربت مختل شود اصل طواف باطل می‌شود.
2- 2. آیة اللَّه بهجت: آنچه با قصد زیاده آورده باطل است.
3- 3. آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: این احتیاط مستحب است.

طواف بین آن دو) در طواف واجب حرام است ولی طواف اول صحیح است (1) مگر آن‌که از ابتداء یا در اثناء طواف اول قصد قران کرده باشد. بلی قران در طواف مستحب، مکروه است.*
مسأله 479- اگر بعد از انجام طواف و قبل از نماز طواف یک شوط یا کمتر یا بیشتر بیاورد بقصد این که آنرا جزء طواف دیگر قرار دهد داخل در قِران بین دو طواف است که حکمش در مسأله قبل گذشت (2).
مسأله 480- اگر طواف واجبی را که به فتوای مجتهدش صحیح است قبل از خواندن نماز به قصد احتیاط اعاده نماید و سپس نماز طواف را بخواند عملش صحیح است هر چند به واسطه قِران (3) معصیت کرده است.

«قطع طواف»

مسأله 481- قطع طواف یعنی رها کردن آن به طوری که موالات عرفیه فوت شود (4)، بدون عذر در طواف مستحب جایز و در طواف واجب مکروه است (5).*
مسأله 482- اگر بدون عذر طواف را قطع کند باطل است و باید آنرا اعاده نماید چه قبل از شوط چهارم باشد یا بعد از آن (6) ولی اگر طواف را رها کند و قبل از فوت موالات

1- 1 آیات عظام: سیستانی، خوئی، تبریزی: طواف باطل است.
2- 2. آیات عظام: تبریزی، خوئی، سیستانی، بهجت: اگر طواف دوم را به اتمام نرساند نه قران است و نه زیاده در طواف.
3- 3. آیات عظام: بهجت، تبریزی، خوئی، سیستانی: این عمل قران محسوب نمی‌شود.
4- 4. آیة اللَّه سیستانی: یا قبل از اتمام شوط چهارم از مطاف خارج و مشغول کاری شود که عرفاً گفته‌شود طواف را قطع کرده است.
5- 5. آیات عظام: صافی، گلپایگانی، خویی: در طواف واجب جائز نیست.
6- 6. آیة اللَّه گلپایگانی: اقوی آن است که در این صورت اگر چهار دور به‌جا آورده باشد، طواف را تمام‌کند و بعد احتیاطاً اعاده کند.

برگردد و آنرا تمام نماید طوافش صحیح است. (1)
مسأله 483- اگر بعد از تمام شدن شوط چهارم طواف را به جهت عذری مانند مرض و حیض قطع نماید و بعد از رفع عذر طواف را از همانجا که قطع کرده کامل کند صحیح است. ولی اگر قبل از تمام شدن شوط چهارم باشد آنرا اعاده نماید. (2)
مسأله 484- اگر شخصی به جهت عذری طواف را قطع کند و تا وقت تنگ شود از انجام طواف عاجز باشد پس اگر ممکن است او را حمل کنند و طواف دهند. تا طوافش را تکمیل نماید یا اگر قطع قبل از اتمام شوط چهارم بوده اعاده نماید و اگر ممکن نیست برایش نائب بگیرند که به تفصیل مذکور عمل نماید. (3)
مسأله 485- اگر در اثناء طواف به جهت برپا شدن نماز جماعت یا نظافت مسجد و مانند آن، شخص از ادامه طواف معذور شد حکم مسأله قبل را دارد

«قطع طواف جهت نماز»

مسأله 486- اگر در اثنای طواف وقت نماز واجب تنگ شود واجب است آنرا رها کند و نماز بخواند و سپس طواف را از همانجا که قطع کرده تمام کند (4) و صحیح است مگر این که قبل از تمام شدن شوط چهارم باشد و بقدری فاصله شود که موالات عرفیه به هم بخورد. که در این صورت باید طواف را اعاده کند.
مسأله 487- قطع طواف برای رسیدن به نماز جماعت یا درک وقت فضیلت نماز واجب، جایز بلکه مستحب است و بعد از نماز از همانجا که طواف را قطع کرده ادامه دهد و طوافش صحیح است گر چه احتیاط مستحب آن است که به تفصیل مسأله قبل عمل نماید.

«شک در طواف»

1- 1. نظر آیات عظام امام خمینی، خوئی، تبریزی، صافی، خامنه‌ای ذیل مسأله 467 گذشت.
2- 2. آیة اللَّه سیستانی: بجز طواف مستحب که می‌تواند تکمیل نماید مطلقاً.
3- 3. آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: بعید نیست گفته شود که نائب باید در هر صورت همه طواف را انجام دهد.
4- 4. آیة اللَّه فاضل، آیة اللَّه خامنه‌ای: و می‌تواند طواف را از اول شروع نماید.

مسأله 488- اگر بعد از طواف شک کند که آن‌را صحیح به‌جا آورده یا نه، مثلًا احتمال بدهد که از طرف راست طواف کرده یا محدث بوده یا از داخل حجر اسماعیل علیه السلام طواف کرده، اعتناء نکند، و طوافش صحیح است اگر چه باز در محل طواف باشد و از آنجا منصرف نشده یا مشغول کارهای دیگر نشده باشد، در صورتی که هفت دور بودن معلوم باشد بی‌زیاده و نقیصه.
مسأله 489- اگر در اثناء طواف شک کند که طواف را به نیت منوب‌عنه شروع کرده یا برای خود، نمی‌تواند به این طواف اکتفا کند و می‌تواند صبر کند تا موالات فوت شود سپس آنرا از سر بگیرد. (1)
مسأله 490- اگر بعد از تمام شدن طواف و انصراف از آن شک کند که هفت دور آورده یا بیشتر به شک خود اعتناء نکند و همینطور است اگر شک کند در این که هفت دور آورده یا کمتر (2).
مسأله 491- اگر در آخر دور که به حجر الاسود ختم شد شک کند که هفت دور زده یا هشت دور یا زیادتر، اعتنا به شک نکند و طوافش صحیح است.
مسأله 492- اگر در طواف در عدد شوطها شک نمود و با این حال و بامید این که شک او را از بین برود طواف را ادامه داد و پس از آن یقین کرد که هفت دور را کامل کرده طوافش صحیح است.
مسأله 493- اگر قبل از رسیدن به حجر الاسود و تمام شدن دور، شک کند که آنچه را دور می‌زند دور هفتم است یا هشتم طوافش باطل است. (3)*

1- 1. آیة اللَّه بهجت: می‌تواند طواف را به نیت منوب‌عنه تمام کند.
آیة اللَّه سیستانی: و باید طواف را به نیت نیابت از سر بگیرد.
2- 2. آیة اللَّه تبریزی، آیة اللَّه خوئی: اگر قبل از مشغول شدن به نماز چنین شکی کند باید طواف را اعاده کند.
3- 3. آیة اللَّه فاضل، آیة اللَّه مکارم: آن دور را تمام کند و طوافش صحیح است.

مسأله 494- اگر در آخر دور یا اثنای آن شک کند میان شش و هفت و هر چه پای نقیصه در کار است، طواف او باطل است. (1)
مسأله 495- در مواردی که شک در دورهای طواف موجب بطلان طواف است اگر طواف دیگری شروع کرد و در اثناء آن یقین به دورهای طواف اول برایش حاصل شد، طواف دوم صحیح است.
مسأله 496- اگر در طواف مستحب شک کند در عدد دورها، بنابر اقل بگذارد و طوافش صحیح است.
مسأله 497- کسی که در عدد دورهای طواف کثیر الشک است به شکش اعتنا نکند (2) و بنابر اکثر بگذارد، مگر این که بنابر اکثر موجب بطلان طواف باشد که در این صورت به احتمال اکثر اعتناء نکند و احتیاط مستحب آن است که کثیر الشک کسی را وادار کند که عدد را برایش حفظ کند.
مسأله 498- معیار در کثیر الشک (3) در طواف این است که عرفاً بگویند در طوافش زیاد شک می‌کند.
مسأله 499- گمان در عدد دورها اعتبار ندارد (4) و حکم شک را دارد.

بطلان طواف یا بعض آن‌

مسأله 500- اگر پس از انجام حج تمتع متوجه شود که چند شوط از طواف عمره تمتع، یا حج را سهواً باطل انجام داده مثل این که از داخل حجر اسماعیل طواف کرده

1- 1. آیات عظام خوئی، تبریزی، سیستانی: اگر شک در پایان شوط بین شش و هفت باشد و بنا را بر شش گذاشت و از روی جهل به مسأله طواف را تمام کرد و متوجه مسأله نشد تا وقت اعاده گذشت طوافش صحیح است.
2- 2. آیة اللَّه خوئی: اگر به حد وسواس نرسیده باید به شک خود اعتنا کند.
3- 3 آیة اللَّه سیستانی: معیار این است که شکی که برای او حاصل می‌شود، نسبت به کسانی که درموجبات حواس‌پرتی مانند او هستند، به مقدار معتنا به بیشتر باشد.
4- 4. آیة اللَّه بهجت: گمان در دورهای طواف معتبر است و باید به آن عمل شود.

چنانچه مقداری که باطل انجام داده سه شوط یا کمتر باشد همان مقدار را اعاده نماید با نماز طواف و اگر بیشتر باشد باید اصل طواف را اعاده نماید و در هر دو صورت اعمال عمره و حج او صحیح است و اگر از روی جهل به حکم، و در عمره تمتع بوده، عمره و حج او باطل است و باید در سال بعد آنرا اعاده نماید. (1)* و اگر در حج بوده طواف او باطل است و احکام آن در مسائل حج خواهد آمد.
مسأله 501- اگر در عمره تمتع بعد از تقصیر متوجه شود که طوافش را سهواً باطل انجام داده است مثل این که بدون وضو طواف کرده یا وضویش باطل بوده پس اگر قبل از گذشتن وقت یادش آمد باید طواف و نماز و سعی و تقصیر را اعاده کند و تا اعمال را انجام نداده از محرمات احرام اجتناب نماید و اگر بعد از گذشتن وقت تدارک متوجه شود اعاده طواف و نماز کافی است (2).
مسأله 502- اگر از روی جهل به مسأله طواف عمره تمتع را باطل انجام دهد چنانچه قبل از تنگی وقت متوجه شود باید طواف و نماز آنرا اعاده نماید و اگر سعی و تقصیر کرده آنها نیز باید اعاده شود و تا اعاده ننموده در احرام باقی می‌ماند و اگر بعد از وقت تدارک متوجه شود حج او باطل است. (3)*

1- 1. آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: اگر از روی جهل در عمره بوده حج او بدل به افراد شده باید عمره‌مفرده بجا آورد و در سال بعد نیز حج تمتع را انجام دهد.
آیات عظام امام خمینی، فاضل، خامنه‌ای: اگر با اعتقاد به صحت اعمال را تمام کرده عمره و حج او صحیح است و از احرام خارج شده و فقط باید طواف و نماز آن را اعاده کند.
2- 2. آیات عظام: خوئی، تبریزی، سیستانی: اگر بعد از وقت تدارک یادش بیاید حجش باطل است.
آیات عظام: امام خمینی، خامنه‌ای، فاضل: در هر دو صورت اعاده طواف و نماز کافی است و شخص با تقصیر از احرام خارج شده است.
3- 3. آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: حج او مبدل به افراد می‌شود و باید احتیاطاً پس از آن عمره مفرده انجام دهد و سال بعد دوباره عمره و حج تمتع را بجا آورد.
آیات عظام: امام خمینی، فاضل، خامنه‌ای: در هر دو صورت اگر با اعتقاد به صحت اعمال را تمام کرده از احرام خارج شده و عمره و حج او صحیح است و فقط باید طواف و نماز را تدارک نماید.

مسأله 503- در فرض مذکور در مسأله قبل اگر بعد از آن حج، عمره یا حج دیگری انجام داده و در آن خللی ایجاد نکرده باشد آن عمره و حج محکوم به صحت است.

«رها کردن طواف و از سر گرفتن آن»

مسأله 504- کسی که در اثناء طواف آنرا رها می‌کند و از سر می‌گیرد طوافش صحیح است خواه قبل از اکمال شوط چهارم آنرا رها کند یا بعد از آن (1) و اگر طواف دوم را هم رها کند و طواف سومی را انجام دهد همین حکم را دارا است.*

«نیابت در طواف»

مسأله 505- اگر کسی از ابتدا بداند که حتی با کمک دیگری قادر بر انجام بعضی از شوطهای طواف نیست باید برای طواف کامل نائب بگیرد و همینطور اگر قبل از اتمام شوط چهارم عاجز شود، ولی اگر بعد از آن باشد می‌تواند برای بقیه نائب بگیرد. (2)*
مسأله 506- انجام طواف به نیابت از دیگری قبل از طواف عمره یا حج یا طواف نساء جایز است.

«طواف با لباس دوخته»

مسأله 507- اگر محرم طواف و سعی خود را با لباس دوخته انجام دهد، طواف و

1- 1. امام: اگر قبل از شوط چهارم بوده باید یک طواف دیگر بجا آورد.
آیة اللَّه خوئی، آیةاللَّه تبریزی: در فرض اعتقاد به جواز از سرگرفتن طواف، طواف مذبور مجزی است.
آیة اللَّه صافی، آیة اللَّه گلپایگانی: اگر بعد از شوط چهارم بوده واجب است نقصان طواف قطع شده را بجا آورد و نماز آنرا نیز بخواند.
2- 2. آیات عظام: صافی، گلپایگانی، مکارم: در تمام صور باید برای طواف کامل نائب بگیرد.
امام خمینی، آیة اللَّه بهجت: بعضی از دورهای طواف قابل نیابت است مطلقا.

سعی او صحیح است هر چند بواسطه پوشیدن لباس دوخته (در غیر موارد عذر) معصیت کرده است.

«طواف حائض و مستحاضه»

مسأله 508- زن اگر در ایام عادت خون دیده و سپس پاک شده و مجدداً خون دیده چناچه قبل از ده روز پاک شود آن خون محکوم به حیض است (1) و اگر در فاصله‌ای که پاک بوده طواف و نماز را انجام داده باید آنها را اعاده نماید. (2)
مسأله 509- زن اگر به جهتی مانند استفاده از قرض نظم عادت ماهانه‌اش بهم خورده چنانچه یقین دارد خونی که می‌بیند سه روز استمرار دارد هر چند به این نحو که پس از خروج خون تا سه روز در باطن فرج‌آلوده باشد حکم حیض را دارد وگرنه باید به وظائف مستحاضه عمل نماید. (3)
مسأله 510- زن اگر برای عمره تمتع محرم شده اگر به واسطه حیض نتواند طواف کند باید صبر کند و پس از پاک شدن طواف و اعمال دیگر را انجام دهد و اگر بترسد که نتواند در وقت، اعمال عمره را انجام دهد از موارد عدول به افراد است (4) که مسائل آن خواهد آمد.
مسأله 511- اگر زن در اثناء طواف قبل از اتمام شوط چهارم حایض شود طوافش باطل است پس اگر وقت دارد صبر می‌کند تا وقتی که پاک شد طواف و نماز و بقیه اعمال

1- 1. آیة اللَّه خوئی، آیة اللَّه تبریزی: اگر خون دوم به صفات حیض باشد.
2- 2. آیة اللَّه مکارم: اعاده طواف و نماز لازم نیست.
3- 3. آیات عظام: خویی، تبریزی، سیستانی: اگر به صفات حیض باشد یا در ایام عادت، احتمال استمرار کافی است و حیض محسوب می‌شود. آیةاللَّه سیستانی اضافه فرموده‌اند: اگر به صفات حیض نباشد و در ایام عادت هم نباشد باید جمع کند بین تروک حائض و اعمال مستحاضه.
4- 4 آیات عظام: خوئی، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی: اگر بعد از احرام حایض شد مخیر است بین‌عدول و بین این که سعی و تقصیر را انجام دهد و پس از حج تمتع و قبل از طواف آن قضای طواف و نماز عمره تمتع را بجا آورد.

را انجام دهد و اگر وقت ندارد مورد عدول به افراد است. (1)*
مسأله 512- اگر زن در اثناء طواف بعد از اتمام دور چهارم (2) حایض شد چنانچه وقت دارد صبر کند و پس از پاک شدن تحصیل طهارت کرده و بقیه طواف و سایر اعمال را انجام دهد و اگر وقت تنگ باشد سعی و تقصیر را انجام دهد و برای حج تمتع محرم می‌شود و بعد از حج قبل از طواف آن (3) بقیه طواف عمره تمتع و نماز آن را انجام می‌دهد (4)
مسأله 513- اگر زن پس از این که متوجه شد که طواف عمره را باطل انجام داده حایض شد و تا آخر وقت عذرش باقی است (5) سعی و تقصیر را انجام می‌دهد (6) و برای حج محرم می‌شود و پس از حج و برطرف شدن عذر، طواف و نماز آن را انجام می‌دهد.
مسأله 514- زن مستحاضه چنانچه استحاضه‌اش قلیله باشد باید برای هر یک از طواف و نماز جداگانه وضو بگیرد و اگر متوسطه باشد باید علاوه بر این، یک غسل برای

1- 1. آیة اللَّه خامنه‌ای: اگر قبل از سه شوط و نیم باشد مورد عدول به افراد است و اگر بعد از آن باشد حکم مسأله بعد را دارد.
آیات عظام: خوئی، بهجت، سیستانی: مخیر است بین عدول و بین اتمام عمره تمتع به این صورت که سعی و تقصیر را انجام می‌دهد و برای حج تمتع محرم می‌شود و بعد از حج و قبل از طواف آن، طواف عمره تمتع و نمازش را به‌جا می‌آورد. آیة اللَّه خوئی: فرمودند: طواف عمره را به قصد اعم از تمام و اتمام انجام دهد.
2- 2. آیة اللَّه خامنه‌ای: بعد از سه شوط و نیم.
3- 3. آیات عظام: امام خمینی، خامنه‌ای، مکارم: یا بعد از آن.
آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: باید بعد از اعمال مکه بقیه طواف و نماز عمره را بجا آورد.
4- 4. آیة اللَّه خوئی: و می‌تواند عدول به افراد کند مانند مسأله قبل.
5- 5. آیة اللَّه سیستانی: در این فرض مخیر است بین عدول و انجام حج تمتع به نحوی که در مسأله‌قبل گذشت.
6- 6. امام، آیة اللَّه خامنه‌ای: اگر بعد از تقصیر متوجه شد که طوافش باطل است لازم نیست سعی و تقصیر را اعاده نماید.

طواف و نماز انجام دهد. (1) و اگر کثیره باشد یک غسل دیگر هم برای نماز انجام دهد. (2) این در صورتی است که خون مستمر باشد و اگر از وقت وضو یا غسل برای طواف تا آخر نماز خون قطع باشد طهارتی که برای طواف تحصیل کرده کافی است.
مسأله 515- اگر زن در اثناء طواف مستحاضه شد، حکم حدث در اثناء طواف را دارد که در مسأله 413 گذشت.
مسأله 516- زن مستحاضه اگر پاک شد و وضو گرفت و غسل کرد و مشغول طواف شد و در اثناء طواف مجدداً خون دید حکم مسأله قبل را دارد ولی اگر خون مستمر است و به وظیفه‌اش عمل کرده با تحفظ از خروج آن طواف او صحیح است.
مسأله 517- مستحاضه پس از تحصیل طهارت برای طواف و نماز آن باید مبادرت به عمل نماید و اگر با رفتن به منزل نتواند مبادرت کند باید وضو و غسل خود را نزدیک مسجد الحرام انجام دهد.
مسأله 518- اگر مستحاضه در اثناء طواف بجهت اقامه نماز و مانند آن نتواند به طوافش ادامه دهد باید مجدداً برای طواف تحصیل طهارت نماید و طواف را اعاده نماید. (3)*
مسأله 519- زن غیر سیده (4) خونی که بعد از تمام شدن پنجاه سال قمری می‌بیند حکم

1- 1. آیة اللَّه مکارم: اگر مستحاضه متوسطه و کثیره وظیفه غسل خود را برای نمازهای یومیه انجام‌دهد غسل دیگری برای طواف و نماز لازم ندارد.
2- 2. آیةاللَّه سیستانی، آیةاللَّه فاضل: غسل دیگر لازم نیست.
آیة اللَّه خوئی: در کثیره اگر محدث به حدث اصغر نباشد احتیاجی به وضو نیست.
3- 3. آیة اللَّه تبریزی: در فرضی که نماز جماعت برگزار شده و مستحاضه نمازش را خوانده فرمودند بعید نیست تمام کردن همان طواف سابق کافی باشد و همچنین آیة اللَّه سیستانی در این فرض فرمودند اگر قطع پس از پایان شوط چهارم بوده اتمام همان طواف کافی است.
4- 4. آیة اللَّه مکارم: فرقی بین سیده و غیر سیده نیست ملاک تمام شدن پنجاه سال قمری است.
آیة اللَّه سیستانی: یائسگی در مسأله حیض در سیّده و غیر سیّده با اتمام شصت سال قمری شروع می‌شود.

استحاضه را دارد هر چند به صفات حیض باشد و تا وقتی که رسیدن به سن مذبور برای زن اثبات نشده حکم زنان غیریائسه را دارد.*
مسأله 520- زنی که حایض شده اگر با استفاده از دار و کاری کند که خون کاملًا قطع گردد بطوری که در باطن فرج هم خون سه روز استمرار پیدا نکند آن خون حکم استحاضه را دارد و با تحصیل طهارت مستحاضه، می‌تواند طواف و نماز خود را انجام دهد.
مسأله 521- شخصی که بعد از اعمال عمره یا حج متوجه می‌شود که غسل واجبی مانند غسل مس میت یا غسل نفاس بر عهده‌اش بوده است چنانچه پس از وجوب آن غسل، غسل واجب یا مستحبی (که استحباب آن ثابت است مانند غسل احرام یا جمعه) انجام داده کفایت می‌کند و عملش صحیح است والا حکم کسی را دارد که طواف خود را باطل انجام داده که در مسائل قبل گذشت. (1)*

«دائم الحدث»

مسأله 522- بیماری که حدث (بول، غائط، ریح) پی در پی از او خارج می‌شود اگر فرصتی دارد که می‌تواند در آن طواف را با وضو و طهارت بدن انجام دهد باید پس از وضو و طهارت بدن طواف را در آن وقت انجام دهد و اگر چنین فرصتی ندارد تا وقتی حدث‌متعارف از او سر نزده یک وضو برای طواف و یک وضو برای نماز کافی است. (2)*

1- 1. آیات عظام امام خمینی، خامنه‌ای، صافی: اگر غسل جنابت انجام داده کفایت می‌کند و الا کفایت نمی‌کند.
آیةاللَّه فاضل: اگر غسل واجبی انجام داده کفایت می‌کند والّا کفایت نمی‌کند.
2- 2. امام خمینی: اگر مشقت ندارد باید هر بار که از او حدث سرمی‌زند تجدید وضو نماید هر چند با بردن آب همراه خود در طواف و نماز باشد، و طواف و نمازش صحیح است.
نظر آیةاللَّه خامنه‌ای در حدث بول مانند نظر امام است و در مورد حدث غائط و ریح نظر ایشان در دست نیست.
آیة اللَّه بهجت: اگر حدث بول یا ریح است خود طواف می‌کند و اگر مشقت ندارد هر بار که حدث از او سرمی‌زند وضو را تجدید کند کافی است و اگر حدث غائط است برای طواف نائب بگیرد.
آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: اگر حدث بول است چنانچه می‌تواند باید برای هر بار که حدث سرمی‌زند تجدید وضو کند. آیة اللَّه گلپایگانی اضافه فرمودند: و اگر این را هم نمی‌تواند، وضو بگیرد و چهار شوط آن را بجا آورد و سپس تجدید وضو نموده و بقیه طواف را بجا آورد و اگر حدث ریح یا غائط باشد برای طواف نائب بگیرد و احتیاطاً خودش هم طواف کند.

مسأله 523- کسی که بول یا غائط پی در پی از او خارج می‌شود واجب است تا آنجا که می‌تواند از سرایت نجاست به بدن و لباس خود جلوگیری کند به همان کیفیتی که در نماز انجام می‌دهد.
مسأله 524- اگر حدث از غیر مجرای طبیعی بطور پی در پی خارج می‌شود حکم حدثی را دارد که از مجرای طبیعی بطور پی در پی خارج می‌شود که در دو مسأله قبل گذشت.

«طواف مستحب»

مسأله 525- طواف یعنی هفت شوط کامل و انجام یک یا چند شوط استحبابش ثابت نیست. (1)
مسأله 526- طواف عملی است مستحب و ثواب آن برای غیرمقیم از ثواب نماز مستحبی بیشتر است و سزاوار است زائران هر چقدر می‌توانند طواف کنند اما تلاش کنند مزاحم افرادی که مشغول طواف واجب هستند نشوند.
مسأله 527- انجام طواف مستحب برای بانوان با علم به این که نگاه آنان بی‌اختیار به نامحرم می‌افتد و در فشار جمعیت قرار می‌گیرند اشکالی ندارد ولی بهتر است در موارد ازدحام مراعات نمایند.
مسأله 528- شرائطی که در طواف واجب ذکر شد به جز طهارت از حدث (2) در

1- 1. آیةاللَّه سیستانی: یک شوط نیز از خود یا از غیر مستحب است.
2- 2. آیة اللَّه مکارم، آیة اللَّه فاضل: و موالات.

طواف مستحب نیز معتبر است.
مسأله 529- انجام طواف مستحب قبل از اعمال عمره تمتع و مفرده و پس از محرم شدن برای حج تمتع و قبل از رفتن به عرفات و پیش از طواف حج یا طواف نساء اشکالی ندارد گر چه احتیاط مستحب در ترک آن است.
مسأله 530- هر شوط از طواف مستحب را نمی‌توان به نیت یک نفر انجام داد ولی انجام یک طواف به نیابت از چندین نفر اشکالی ندارد. (1)