احكام مشترك بين فاعل و نائب فاعل
1. فاعل و نائب فاعل هميشه مرفوعند و عامل رفع آنها، فعل است.
2. فاعل و نائب فاعل هرگز بر فعل خود مقدّم نمىشوند.
بايد توجّه داشت كه در علم نحو، علاوه بر معنا، رعايت شرايط لفظى نيز براى تركيب كلمات لازم است. در مثال « الصدق يهدي إلى البرّ» گرچه « الصدق » در معنا فاعل است، ولى به دليل تقدّم آن بر « يهدى »، فاعل نيست. زيرا تقدم فاعل بر فعل ممنوع است، پس ضمير مستتر « يهدى » فاعل فعل است.
3. به جملههاى زير توجّه كنيد:
الف) « لعب الولد؛ بچه، بازى كرد»
ب) « احترم المعلّم؛ به معلّم احترام مىگذارم»
ج) « النساء سافرن؛ زنان مسافرت كردند»
چه فرقى بين فاعلهاى جملات بالا مىبينيد؟
در مثال الف، فاعل، « الولد » است كه اسم ظاهر است.
و در مثال « ب » و « ج »، فاعل، ضمير است و در عين حال ضمير در « احترام » مستتر (انا) و در « سافرن »، ضمير بارز (ن) است.
حال با توجّه به مطالب بالا به حكم موردنظر توجّه كنيد:
در صورتى كه فاعل اسم ظاهر باشد، فعل آن خالى از هرگونه ضميرى (مستتر يا
بارز) خواهد بود. بنابراين، در مثال « ذهب الابن»؛ « الابن » اسم ظاهر و فاعل است و « ذهب » خالى از ضمير است: در اين حكم و همچنين در مورد اقسام بالا هيچ فرقى بين فاعل و نائب فاعل نيست. به مثالهاى زير توجّه كنيد:
1. فتح الباب
2. الزهرة قطفت
3. الكفّار قتلوا
در مثال « الف »، « الباب » نائب فاعل و اسم ظاهر و « فتح » خالى از ضمير است و در مثال « ب » و « ج »، نائب فاعل به ترتيب « هى » مستتر و « واو » ضمير بارز است.
اگر به برخى از صيغههاى افعال، علامتى به نام علامت تأنيث ملحق شود، اين علامت نشانگر مؤنّث بودن فاعل فعل است.
قبل از بيان حكم الحاق علامت تأنيث به فعل، به مقدّمهاى در رابطه با اقسام مؤنّث توجّه كنيد:
اقسام مؤنّث: مؤنّثها دو قسمند:
1. مؤنّث حقيقى
2. مؤنّث مجازى
تعريف مؤنّث حقيقى
مؤنّث حقيقى، لفظى است كه بر فرد مؤنّث واقعى دلالت دارد. (در مقابل آن، فرد مذكّرى وجود دارد)؛ مانند: « امرأة ».
تعريف مؤنّث مجازى
مؤنّث مجازى، لفظى كه بر فرد مؤنّث واقعى دلالت ندارد، بلكه چون در زبان عربى با آن كلمه، معامله مؤنّث شده است (مثل اينكه ضمير مؤنّث به آن برگرداندهاند) به آن مؤنّث گفتهاند؛ مانند: « السّماء » كه واقعا بر فرد مؤنّث دلالت ندارد، ولى چون عرب ضمير مؤنّث به آن برمىگرداند، حكم مؤنّث به آن دادهاند؛ مثل: ... السَّماءُ انْشَقَّتْ
حال به حكم مربوط به اين دو نوع مؤنّث توجّه كنيد:
الف) در صورتى كه فاعل مؤنّث حقيقى باشد، لازم است كه به فعل علامت تأنيث ملحق شود.
ب) در صورتى كه فاعل مؤنّث مجازى باشد، جايز است كه به فعل علامت تأنيث ملحق شود.
به مثالهاى زير توجّه كنيد:
- كتبت فاطمة- طلع الشّمس- طلعت الشّمس
تبصره: منظور در اين حكم، فاعلى است كه به صورت اسم ظاهر آمده باشد، در غير اين صورت اگر كه فاعل ضمير مؤنّث باشد، بايد به فعل علامت تأنيث ملحق شود و فرقى بين انواع مؤنّثها نيست؛ مانند: « الشّمس طلعت» يا « فاطمة كتبت».
حكم الحاق علامت تأنيث به فعل، براى فاعل مؤنث و نائب فاعل مؤنث، يكسان است؛ مانند:
- نصرت فاطمة
- التّفاحة اكلت
- حملت الإرض
- حمل الدرض
برچسبها: فاعل, نائب فاعل, مرفوعات, مرفوع
