ابن

تعریف

«ابن» در لغت به معنای فرزند مذکّر یا پسر است، و بر پسرِ پسر [نوه پسری] هم «ابن» اطلاق می شود در نسلهای آینده به هر میزان که پایین رود [پسرِ پسرِ پسر و همین طور به پایین].

همچنین عربها تعبیر کنایی «ابن کذا» را برای ملازم آن به کار می برند، مانندِ «ابن الحرب» برای شجاع؛ «ابن الطریق» برای دزد، و «ابن السبیل» به معنای کسی که همیشه در سفر است.

جمع «ابن»، «ابناء» و «بنون» است

خلاصه حکم فقهی

آنچه که لفظ «ابن» شامل می شود:

حنفیه

تصریح کرده اند: چنانچه واقف بر فرزندانش وقف کند مانند این که بگوید: «وقفت علی بنیّ» بر فرزندانم وقف کردم، اگر هم فرزند پسر و هم فرزند دختر داشته باشد، دختران را هم دربر می گیرد؛ زیرا دختران هرگاه همراه با پسرها باشند با لفظ جمع مذکر از آنها یاد می شود. و اگر تنها فرزند دختر داشته باشد بازهم لفظ «بَنِی» آنان را شامل خواهد شد. ولی چنانچه واقف بگوید «وقفتُ علی بناتی» [وقف دخترانم کردم] و تنها فرزند پسر داشته باشد، عواید وقف صرف مساکین می شود و چیزی به پسرها نمی رسد؛ زیرا لفظ «بنات» شامل آنها نمی شود

حنابله

اگر وقف بر پسرانش (بنیه) یا پسران فلانی (بنی فلان) نماید اختصاص به فرزندان ذکور خواهد داشت؛ چه، لفظ «بنین» به طور حقیقت در فرزندان ذکور است. همان طور که خداوند در قرآن برای این معنا به کار برده است: «اَصْطَفَی الْبَنَاتِ عَلَی الْبَنینَ»

همچنین اگر واقف تعبیر «بناتی» را به کار ببرد اختصاص به فرزندان اناث خواهد داشت، مگر این که در مثل وقف بر بنی فلان، آنان قبیله بزرگی مانند بنی هاشم و بنی تمیم باشندکه در این صورت زنان نیز داخل در آن می باشند. به دلیل این سخن خداوند: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنی آدَمَ» (که مذکر و مؤنث هر دو را شامل می شود) و به دلیل این که اسم قبیله، مذکر و مؤنث هر دو را دربر می گیرد. ولی در همین مورد وقف بر قبیله فرزندان زنانی که از مردانی غیر از اعضای قبیله هستند داخل در این تعبیر نمی باشند؛ زیرا، این فرزندان منتسب به قبیله ای نیستند که بر آنها وقف شده است بلکه به غیر این قبیله منسوب می باشند

امامیه

از نظر فقیهان امامیه، چنان چه واقف وقف بر اولاد اولاد نماید فرزندان پسر و دختر و حتی خنثی را شامل خواهد شد. امّا اگر بگوید «وقفت علی البنین» خاصه این لفظ تنها شامل پسرها می شود؛ چنان که اگر بگوید «وقفت علی البنات» خاصه تنها دختران را دربر می گیرد. بعضی گفته اند، این دو صورت شامل خنثی نخواهد شد، و تنها در صورتی که بگوید «وقفت علی أولادی» یا «وقفت علی البنین و البنات» مذکر و مؤنث به طور مشترک داخل در آن می باشند. نسبت به خنثی مبنی بر این است که خنثی فردی از دو نوع پسر و دختر است داخل خواهد بود یا این که نوع سومی است داخل نخواهد بود

صاحب جواهر در همین مسأله نسبت به خنثی قائل به قرعه هست.

همچنین چنانچه واقف موقوف علیه را به پدری منسوب سازد، مانند هاشمیه و علویه ذکور و اناثی که از طرف پدر منسوب به او باشند به طور مشترک مشمول وقف می شوند

سیّد کاظم طباطبایی یزدی، صاحب عروه قاعده کلی در چگونگی فهم مراد از عنوان و وصف و قید در مثل وقف و وصیت را چنین ذکر کرده است: «ابتدا مراد متکلم - واقف یا موصی - از لفظ در نظر گرفته می شودو اگر فهمیده نشد معنای مستفاد کلمه را از لغت، عرف عام، عرف خاص و قرائن به دست می آوریم، همان طور که در فهم مراد شارع چنین عمل می کنیم. البته در این کار اولویت با قرائن منضمه است؛ پس از آن عرف خاص، سپس عرف عام و در آخر لغت»

فرهنگ اصطلاحات وقف :عتیقی، محمد کل عبیدالله