سرمایه اجتماعی و اهمیت آن از دیدگاه نظریه پردازان

مفهوم سرمایه معادل مفهوم دارایی است و اصطلاحی است که از علوم اقتصادی به عاریت گرفته شده است. وقتی از سرمایه فردی صحبت می شود، بلافاصله دارایی ها یعنی سرمایه های اقتصادی وی تداعی می شود. سرمایه اجتماعی نیز بر وجود نوعی دارایی غیرملموس و غیراقتصادی دلالت می کند که ریشه در روابط اجتماعی افراد، گروه ها و سازمان ها دارد. در واقع، کیفیت و کمیت همین روابط اجتماعی است که دارایی و سرمایه اجتماعی افراد را تشکیل می دهد. سرمایه دارترین، افراد و جوامع آنهایی هستند که از بیشترین سطح روابط اجتماعی پایدار و مؤثر و ارتباطات شبکه ای در جهت دست یابی به پیشرفت برخوردارند. در تعریف سرمایه اجتماعی، به کارها و نوشته های سه دانشمند و متفکر مؤثر در این حوزه یعنی پیر بوردیو، رابرت پاتنام و جیمز کلمن اشاره می شود.

از دیدگاه بوردیو، سرمایه اجتماعی عبارت است از:

مجموعه منابع مادی یا معنوی که به یک فرد یا گروه اجازه می دهد تا شبکه پایداری از روابط کم و بیش نهادینه شده برای آشنایی و شناخت متقابل را در اختیار داشته باشد.

در این تعریف، شبکه پایداری از روابط نهادینه شده که برای آشنایی و شناخت متقابل افراد با یکدیگر و با گروه های اجتماعی حاصل می شود، سرمایه اجتماعی فرد یا گروه می باشد. سرمایه ای که از نظر بوردیو، متأثر از جایگاه اجتماعی و اقتصادی افراد و سرمایه های اقتصادی و فرهنگی و نمادین آنها شکل می گیرد و توسعه می یابد. سرمایه اجتماعی نیز همانند سایر انواع سرمایه های یک فرد می تواند زمینه ساز و بیانگر جایگاه برتر اجتماعی وی و نیز وسیله ای برای حفظ برتری او باشد.

بوردیو در مورد حجم سرمایه اجتماعی مورد تملک یک فرد می نویسد:

[این حجم] به اندازه شبکه پیوند میانی بستگی دارد که او می تواند به طرز مؤثری بسیج کند و مضافاً وابسته است به حجم سرمایه (اقتصادی، فرهنگی یا نمادین) در تصرف کسانی که وی با آنان مرتبط است.

به این ترتیب، حجم سرمایه اجتماعی یک فرد هم متأثر از سرمایه های (اقتصادی و فرهنگی) خود او و هم سرمایه های مورد تملک دیگران است که با آنها در تعامل و رابطه پایدار قرار می گیرد. نتیجه و پی آمد این تعامل و روابط، ایجاد هم بستگی گروهی است که خود به حصول منفعت های فردی منجر می شود. (همان).

این مفهوم پس از تفکیک میان انواع سرمایه های پولی، فیزیکی و انسانی در اندیشه های اقتصادی، به طرز خاصی از دهه 80 میلادی به بعد، از طریق کارهای سه دانشمند و نظریه پرداز اصلی آن یعنی پیر بوردیو، جیمز کلمن و رابرت پاتنام وارد عرصه مباحث اجتماعی شد. هر سه دانشمند بر این باورند که سرمایه اجتماعی از پیوندهای شخصی و تعامل بین شخصی همراه با مجموعه ای از روش های مشترک تشکیل شده است که با این تماس ها مرتبطند.

پیر بوردیو، جامعه شناس اروپایی بود که فعالیت های فکری خود را حول موضوعات نابرابر اجتماعی و پایداری طبقه اجتماعی دنبال می کرد. او در کارهای خود از سه نوع سرمایه نام می برد: سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی (سرمایه نمادین) و سرمایه اجتماعی. (بوردیو در تاج بخش، 1384: ص136). از دیدگاه او «سرمایه اقتصادی، ریشه دیگر انواع سرمایه است.» (فیلد، 1386: ص31). ریشه این نوع تفکر را باید در تأثیرپذیری عمیق او از جامعه شناسی مارکسیستی جست وجو کرد. او در تعریف و تشریح ابعاد هر یک از این انواع سرمایه ها به دنبال چگونگی اثرگذاری آنها بر پایداری ساختار طبقاتی جامعه و نابرابری های اجتماعی است. به نظر وی، میزان و کیفیت موجودی هریک از این سرمایه ها در دست افراد و گروه ها بیانگر جایگاه اجتماعی آنها در سلسله مراتب اجتماعی است. بنابراین، افراد سعی دارند با افزودن بر میزان سرمایه های مختلف خود، از جایگاه و قدرت اجتماعی برتری برخوردار شوند و رقابت برای کسب سرمایه افزایش می یابد

سرمایه اجتماعی از نظر جیمز کلمن نیز بر پایه روابطی شکل می گیرد که میان اشخاص (حقیقی و حقوقی) برقرار می شود:

سرمایه اجتماعی از تغییراتی در روابط میان اشخاص حاصل می شود که منش را تسهیل می کند. اگر سرمایه فیزیکی کاملاً ملموس است و اگر سرمایه انسانی کمتر ملموس است و در دانش ها و مهارت های اخذ شده به وسیله فرد حضور دارد، سرمایه اجتماعی به مراتب ناملموس تر است؛ زیرا در روابطی که در بین اشخاص برقرار است، یافت می شود و مولّد است.

کلمن در مباحث خود درباره سرمایه اجتماعی، از مفهوم اعتماد به عنوان برگ اعتباری در تعاملات میان اشخاص نام می برد که به طور کامل مشابه سرمایه مالی عمل خواهند کرد؛ (کلمن در تاج بخش، ص57). یعنی فرد می تواند انتظار داشته باشد که اگر کاری را برای دیگری انجام داد، او در آینده جبران خواهد کرد. بنابراین، افراد دارای تعدادی دیون تسویه نشده هستند که می توانند در هر زمان که امکان داشته باشد، روی نقد کردن آنها حساب کنند.

مفهوم سرمایه اجتماعی در تعاریف بوردیو و کلمن، بیشتر به سطح روابط بین فردی و گروهی (سطح خرد) اشاره دارد، اما آنها با ذکر مثا ل هایی، اثرگذاری سرمایه اجتماعی در سطوح کلان تر مثل رابطه میان نهادها و ساختارهای سیاسی را نیز مدنظر قرار داده اند. به اعتقاد کلمن، «در محیط های سیاسی از قبیل مجالس قانون گذاری، یک قانون گذار برخوردار از موقعیتی توأم با امکانات فوق العاده (مثل رئیس مجلس یا فراکسیون) می تواند با استفاده مؤثر از امکانات فرد، سلسله دیونی برای سایر نمایندگان ایجاد کند که به او امکان به تصویب رساندن یک قانون را بدهد».

نظریه پرداز دیگری که تأثیر بسیار عمیقی بر پردازش و تعمیم مفهوم سرمایه اجتماعی در علوم اجتماعی داشته، رابرت پاتنام است. او که در قیاس با کلمن و بوردیوی جامعه شناس، بیشتر دارای پیش زمینه های فکری در علوم سیاسی است، با تحقیقات و مطالعات عمیق خود در این حوزه، اثری ماندگار بر مباحث جامعه شناختی درباره مفهوم سرمایه اجتماعی به جای گذاشت. پاتنام در تعریف سرمایه اجتماعی می نویسد:

سرمایه اجتماعی در اینجا به ویژگی هایی از سازمان اجتماعی از جمله اعتماد در هنجارها و شبکه ها اشاره دارد که قادرند کارآیی جامعه را با تسهیل کنش های تعاونی بهبود بخشند.

در این تعریف، پاتنام، سرمایه اجتماعی را بر اساس سه جزء اصلی آن یعنی اعتماد، هنجار ها و شبکه و نیز بر مبنای کارکرد این اجزا؛ یعنی تسهیل کنش های تصادفی در جامعه تعریف می کند. وی در تعریف بعدی خود، سرمایه اجتماعی را بر مبنای همین سه عنصر تشکیل دهنده آن در جهت تعقیب مؤثرتر اهداف مشترک توسط مشارکت کنندگان تعریف می کند.

پاتنام برخلاف دو متفکر دیگر که «رویکردهای خود را بر سرمایه اجتماعی در سطح افراد و خانواده ها متمرکز کرده اند ، به بررسی این مفهوم در مقیاس کلان می پردازد. مطالعه اصلی و بنیادی او در باب سرمایه اجتماعی با نام «فعال کردن دموکراسی (1993)» به بررسی تطبیقی کارآمدی دولت در ایتالیا می پردازد.

او میان دو نوع سرمایه اجتماعی تمایز قائل می شود: سرمایه اجتماعی ارتباط دهنده (جامع) و سرمایه اجتماعی درون گروهی (یا انحصاری). اولی افراد متعلق به گروه های اجتماعی متنوع را گرد هم می آورد و دومی به ایجاد همگنی و تقویت هویت های انحصاری کمک می کند. هریک از این دو شکل سرمایه اجتماعی، دارای کارکردهای خاص خود هستند. سرمایه اجتماعی درون گروهی با ایجاد و انتقال هم بستگی های گروهی به حفظ وفاداری های درون گروهی قومی و تقویت هویت های مشخص منجر می شود و سرمایه اجتماعی ارتباط دهنده برای اتصال به ابزارها، انتشار اطلاعات و در نهایت فراهم آوردن زمینه تعاملات وسیع تر بین گروهی، مفید واقع می شود.

با توجه به اهمیت دیدگاه پاتنام و رویکرد کلان نگر وی به مفهوم سرمایه اجتماعی، در این مقاله، بر مبنای رویکرد نظری وی به بررسی رابطه و نقش سرمایه اجتماعی در پیشبرد جامعه و برقراری عدالت می پردازیم و برای روشن تر شدن حیطه مباحث، پاسخ گویی به سؤالات زیر را مدنظر قرار می دهیم:

رابطه سرمایه اجتماعی با رونق اقتصادی چگونه است؟ اجزا و عناصر سرمایه اجتماعی کدامند و چه نقشی در پیشبرد جامعه دارند؟ مکانیسم های اثرگذاری سرمایه اجتماعی بر پیشرفت جامعه کدامند؟ نقش دولت و نهادهای رسمی در تقویت سرمایه اجتماعی چیست؟ چگونه می توان به کمک سرمایه اجتماعی، زمینه کار و تلاش مضاعف را در جامعه فراهم کرد؟ سرمایه اجتماعی از دیدگاه اسلامی چه ابعادی دارد؟

برگرفته از:مجموعه مقالاتی درباره همت و کار مضاعف/ جمعی از پژوهشگران.