اجزا و عناصر سرمایه اجتماعی

بر اساس تعریفی که پاتنام از سرمایه اجتماعی ارائه داده است و دیدگاه های نظری وی در این مورد، اجزا و عناصر اصلی سرمایه اجتماعی عبارتند از: شبکه ها، مشارکت، ارزش های مشترک و اعتماد. (فیلد، 1386: ص67). منظور از شبکه ها، شبکه روابط و تعاملات موجود در سطح فردی میان افراد، در سطح گروهی میان گروه ها، در سطح اجتماعی بین گروه ها و در سطح ملی میان گروه ها با یکدیگر، نهادهای رسمی و غیررسمی با یکدیگر و میان تمامی گروه ها و نهادهای غیر رسمی با دولت است. از نظر پاتنام، شبکه ها در کنار سایر عناصر سرمایه اجتماعی می توانند با تسهیل اقدامات هماهنگ، کارآمدی جامعه را افزایش دهند.

شکل گیری شبکه ها و اثرگذاری آنها بر زندگی افراد و گروه ها تنها از طریق مشارکت اجتماعی تحقق می یابد. این مشارکت اجتماعی در دیدگاه پاتنام به صورت تعهد مدنی و از طریق کنش جمعی، نقش خود را در ثبات سیاسی و رونق اقتصادی بازی می کند. او در این باره می نویسد:

چگونه سرمایه اجتماعی، حکومت شایسته و پیشرفت اقتصادی را تقویت می کند که تحت شبکه های مشارکت مدنی، هنجارهای مستحکم رابطه متقابل را تقویت می کنند.

تحقق مشارکت مدنی در درون شبکه ها مستلزم وجود ارزش های مشترک و پای بندی و اعتقاد افراد و اعضای گروه ها به این ارزش های مشترک است. از نظر پاتنام، این شبکه های مشارکت مدنی، «تجسم همکاری های موفقیت آمیز گذشته هستند که می تواند همچون الگویی فرهنگی برای همکاری های آتی عمل کند

اعتماد نیز یکی از عناصر مهم سرمایه اجتماعی است که بدون آن، رابطه ها منجر به نتیجه مطلوب نخواهد شد. پاتنام، پیوندهای اجتماعی متراکم را از بنیادهای ضروری اعتماد در جوامع پیچیده می داند. اعتماد از جمله ذخایر سرمایه اجتماعی است که در کنار هنجارها و شبکه ها، ضامن حسن اجرای خود است و از خصلت انباشته شدن برخوردار است

اعتماد، عنصری است که در تمامی تعاریف از سرمایه اجتماعی حضور دارد.

فوکویاما، اعتماد را انتظاری می داند که در یک اجتماع از رفتار منظم، صادقانه و همکاری جویانه مبتنی بر هنجارهای مشترک برمی خیزد. 

بنابراین، اعتماد تنها جزیی از عناصر سرمایه اجتماعی نیست، بلکه پیش شرطی برای شکل گیری آن نیز هست. کارآمدی و تداوم رابطه ها و شبکه ها بستگی به وجود عنصر اعتماد در میان اعضای آنها دارد. تنها در صورت وجود اعتماد است که یک رابطه و تعامل تبدیل به یک برگه اعتباری قابل خرج کردن در آینده می شود. در واقع، از نظر فوکویاما، «اعتماد»، امری حیاتی برای کارآیی سازمان (و در معنایی وسیع تر کارایی اقتصادی) است.

 به این ترتیب، اعتماد، عنصری است که در تمامی سطوح سرمایه اجتماعی (چه سرمایه اجتماعی بین فردی، بین گروهی و بین سازمانی) حضور دارد و شرط کارآمدی رابطه هاست.

 مجموعه مقالاتی درباره همت و کار مضاعف/ جمعی از پژوهشگران